|
Parafia ewangelicko - augsburska w Pile w
obecnym kształcie należy do najmłodszych
placówek kościelnych w kraju. Nie oznacza to
jednak, że protestantyzm nie jest głęboko
zakorzeniony w tradycji największego miasta
północnej Wielkopolski. Początki
pilskiego ewangelicyzmu sięgają
dwudziestolecia 1566-1586, gdy
tutejszy starosta i wojewoda poznański
Łukasz Górka, jeden z czołowych protektorów
Reformacji w regionie, przekazał
współwyznawcom miejscowy kościół parafialny
. Niestety, niewiele o tym okresie wiadomo,
natomiast można przypuszczać, że pierwsi
pilscy ewangelicy byli Polakami, bowiem
Niemców nie było tu wielu. Później
protestanci w mieście znaleźli się w
głębokiej defensywie, za to dostrzegalna
była
ich obecność w okolicznych wsiach. Byli
to napływowi osadnicy narodowości
niemieckiej.
Gdy w 1605 r. Piła przeszła na
własność królowej Konstancji, małżonki
Zygmunta III Wazy, ewangelicy nie mogli ani
uczestniczyć we władzach miasta, ani
wstępować do intratnego cechu browarników.
Najbliższy kościół znajdował się w dobrach
możnego rodu Goltzów w Kłębowcu w powiecie
wałeckim. Oczywiście, jak było w powszechnym
zwyczaju, protestanci musieli ponosić opłaty
na rzecz lokalnych proboszczów katolickich.
Mniej więcej
w dwa lata po ustawie tolerancyjnej z
1768 r. na Nowym Mieście zbudowano
ewangelicki dom modlitwy połączony ze
szkołą.
Nabożeństwa odprawiali dorywczo pastorzy z
dalszej okolicy, m. in. Kypke z Lubna a
potem nauczyciele Calovius i Schmid. Do
nowego zboru należały wsie Motylewo, Stobno
i Ługi Ujskie (dawniej Olędry Ujskie). Gdy w
1772 r. Piłę zajęli Prusacy i powstał tzw.
Obwód Nadnotecki, rozpoczął się intensywny
napływ niemieckich urzędników, wojskowych,
rzemieślników oraz wiejskich kolonistów i
dopiero wtedy zniesiono opłaty na rzecz
katolickiego kleru i obowiązek obchodzenia
katolickich dni świątecznych. Już w 1777
r. pojawiła się myśl o budowie nowego
kościoła, jednak dopiero po wielkim pożarze
miasta w 1784 r., którego pastwą
padła także kaplica, skierowano petycje do
króla Fryderyka II z prośbą o dotację. 3
lata później pilanie otrzymali na ten cel
1740 talarów, za które w ciągu 4 lat
odbudowali stary dom modlitwy z muru
pruskiego ze szkołą i mieszkaniem
nauczyciela oraz zakupili dzwony.
W latach 1779-1787 dojeżdżał
ks. radca Kruska z Trzcianki, w 1787 r.
rozpoczął pracę pierwszy lokalny
duszpasterz, kandydat
 teologii Jan Ernest
Ludwik Schlieben, syn pastora z Drawna,
który pozostał w Pile do 1812 r. W 1788 r.
zbór, liczący około 1000 członków w mieście
i okolicy, otrzymał własne księgi kościelne,
w miejsce prowadzonych dotąd w Trzciance.
Zborownicy
pilscy cały czas myśleli o budowie kościoła
parafialnego. W 1784 r. zebrali na ten cel
1200 talarów, co jednak nie wystarczało i na
dodatek część kwoty magistrat przejął na
budowę mostu. Dopiero w 1805 r. Fryderyk
Wilhelm III przyznał 4509 talarów. Pracami
miał kierować budowniczy Schmiedicke, ale
wybuch wojny z Napoleonem zniweczył plany.
Budowę na Nowym Rynku
wznowiono dopiero po nastaniu pokoju w 1815
r. i ukończono 3 sierpnia 1822 r.
Powstała wówczas typowa dla tego okresu
skromna klasycystyczna budowla. Pilskim
pastorem był w latach 1817-1856 Karol
Fryderyk Wilhelm Grützmacher. Długo trwały
jeszcze dalsze prace : w 1831 r. zbudowano
organy, w 1861 r. dodano wieżę według
projektu budowniczego Crügera, która
zastąpiła dawną dzwonnicę drewnianą (legat
na ten cel przeznaczył już 20 lat wcześniej
mistrz stolarski Michał Holtz), wreszcie w
latach 1882-1883 nastąpiła dalsza rozbudowa.
Kościół mieścił 750 osób.
Stary dom modlitwy spłonął w 1834 r. W 1831
r. założono nowy cmentarz, w 1879 r.
wzniesiono kaplicę cmentarną, później
przebudowaną na mieszkania. W okresie
1857-1884 pilskim proboszczem (od 1871 r.
superintendentem) był Emil Grützmacher,
autor pism religijnych i jubileuszowej
książeczki wydanej w 1887 r. z okazji
stulecia parafii. Pod koniec XIX w. parafia
liczyła 12000 członków i miała filiały w
Dziembowie, Motylewie i Stobnie.
W latach
1895-1896 zbudowano liczący 700 miejsc
kościół Marcina Lutra przy ul. Browarnej, w
1908 r. na miejscu starego cmentarza
(zamkniętego jeszcze w 1835 r.) wzniesiono
Dom Ewangelicki, w latach 1909-1911 według
projektu znanego niemieckiego architekta
Oskara Hossfelda neogotycki kościół św. Jana
na 820 miejsc siedzących, z najwyższą w
mieście wieżą. Działała ponadto Misja
Miejska. Przy Starym Rynku istniał od
1844 r. kościół tzw.
chrześcijańsko-apostolski, wyznania
założonego przez ks. Jana Czerskiego na
gruncie katolicyzmu, który wskutek
stopniowego zaniku tej denominacji w 1900 r.
przejęli staroluteranie.
W okresie
międzywojennym, gdy z pozostałych w
granicach Rzeszy terenów Wielkopolski i
Pomorza powstała tzw. Marchia Graniczna
Poznań - Prusy Zachodnie, Piła stała się
siedzibą jej władz administracyjnych oraz -
od 1923 r. - superintendentury i konsystorza
Kościoła Ewangelicko-Unijnego. Ewangelicy
stanowili 2/3 mieszkańców miasta, jednak
Polakami wśród nich były tylko
jednostki (już wcześniej, w
1910 r., na 882 osoby otwarcie deklarujące w
Pile narodowość polską, ewangelików było
zaledwie 7).
Walki w 1945
r. spowodowały wielkie zniszczenia. Po
wojnie rozebrano ruiny kościoła z 1822 r. i
uszkodzony kościół św. Jana,
wreszcie w 1950 r. kościół
staroluterski. Nie oszczędzono też
zniszczonego najstarszego farnego kościoła
rzymskokatolickiego. Na szczęście podobne
bezmyślne akcje były w Polsce odosobnione (w
tym niechlubnym rozmachu równać się może
chyba tylko Kołobrzeg lat pięćdziesiątych).
Ewangelickie życie kościelne w Pile zamarło.
W 1955 r. zorganizowała się stacja
kaznodziejska parafii poznańskiej w
Chodzieży a w latach sześćdziesiątych w
Trzciance, gdzie odbywały się nabożeństwa
domowe.
Gdy dalsze odprawianie
nabożeństw w Trzciance okazało się
niemożliwe z przyczyn lokalowych, w 1994 r.
pomyślano o Pile, wówczas stolicy
województwa. Nabożeństwa w nowym filiale ks.
Tadeusz Raszyk odprawiał początkowo w
mieszkaniach prywatnych, potem w
udostępnionym lokalu przy poewangelickim
kościele św. Stanisława Kostki na ul.
Browarnej. W 1998 r. odzyskano dom przy ul.
Kilińskiego 7, do 1945 r. zamieszkały przez
diakonise, który przeznaczono na kaplicę i
mieszkanie duchownego.
1 kwietnia 1999 r. oficjalnie
reaktywowano parafię ewangelicko-augsburską
w Pile z filiałem w Chodzieży,
obejmującą następujące powiaty :
czarnkowsko-trzcianecki, chodzieski, pilski,
wągrowiecki i złotowski.. 24 czerwca 2001 r.
odbyła się pierwsza w powojennej Pile
konfirmacja.
Posługę duszpasterską nad PEA w Pile mają:
Ks. Proboszcz - administrator: T. Raszyk i
ks. Wikariusz T. Wola
|
