.
	Foto-montaż pana J. Szwedzińskiego, przedstawiający usytuowanie kościoła na tle dzisiejszej zabudowy miasta. W tle bloki przy Alei Wojska Polskiego.
	.

Jednym z najbardziej charakterystycznych budynków w dawnej Pile był kościół ewangelicki, wznoszący się pośrodku Nowego Rynku (zachodnia część pl. Zwycięstwa). Nosił on nazwę kościoła miejskiego (Stadtkirche), nadawaną zwykle najważniejszej świątyni ewangelickiej w mieście. Ten drugi z najstarszych kościołów w mieście, zbudowany w 1822 r., dziś już nie istnieje.

Po okresie kontrreformacji swobodne funkcjonowanie gminy ewangelickiej w Pile stało się możliwe dopiero dzięki uchwale sejmowej o wprowadzeniu wolności religijnej z 1768 r. Jeszcze przed 1770 r. w zachodniej pierzei Nowego Rynku wzniesiono dom modlitwy połączony ze szkołą, który spłonął doszczętnie w 1781 r. Tymczasem, po włączeniu miasta w granice Prus, liczba protestantów w Pile stopniowo się zwiększała na skutek napływu osadników niemieckich. Już wtedy zaczęto myśleć o budowie okazalszej, murowanej świątyni. Jednakże, ze względu na niedostateczne środki finansowe, tymczasowo poprzestano na odbudowie starej kaplicy. Ukończona dopiero w 1788 r., była ona dość skromną budowlą z muru pruskiego o wymiarach 16 x 11 m. W budynku mieściła się także szkoła i mieszkanie pastora. Sala modlitwy mogła pomieścić 350 osób, tymczasem w samej tylko Pile w 1783 r. mieszkało 510 ewangelików, a parafia obejmowała do tego okoliczne wsie. Pastor i parafianie słali zatem prośby do Berlina z nadzieją na wsparcie finansowe budowy kościoła z prawdziwego zdarzenia.
Wreszcie rozkazem gabinetowym z 2 lipca 1804 r. król Fryderyk Wilhelm III przekazał na ten cel 4509 talarów. W następnym roku parafia w darowiźnie otrzymała reprezentacyjne miejsce pośrodku Nowego Rynku, na którym niegdyś wznosił się ratusz, a następnie odwach. W celu zdobycia materiału budowlanego zakupiono nieużytkowane od kilku lat budynki dawnych koszar huzarów na Borkowie (rejon pl. Staszica). W 1806 r. pochodzącą z rozbiórki koszar cegłę przetransportowano na Rynek. Pracami budowlanymi miał pokierować zamieszkały w Pile budowniczy krajowy J. J. Schmiedicke. Nieznany jest natomiast autor projektu świątyni. Być może był nim sam Schmiedicke, chociaż niektóre źródła wskazują na słynnego architekta Karla Friedricha Schinkla, projektanta m.in. kościoła ewangelickiego w pobliskim Złotowie. Dotychczas nie udało mi się jednak potwierdzić tych informacji.
Jeszcze w tym samym 1806 r. przygotowania do budowy musiały zostać wstrzymane ze względu na wybuch wojny z Napoleonem. Wznoszenie kościoła rozpoczęto dopiero po 1817 r., gdy do Piły przybył energiczny pastor Karl Friedrich Grützmacher. Ostatecznie budowę ukończono w 1822 r., a 3 sierpnia tego roku kościół został poświęcony.
 

Powstała budowla trójnawowa, salowa, z przylegającym od północy prezbiterium. Wystrój zewnętrzny posiadał skromne cechy stylu klasycystycznego, typowego dla tej epoki. Wnętrze było nakryte drewnianymi sklepieniami kolebkowymi, osobnymi dla każdej nawy. Na kolumnach podtrzymujących sklepienie opierały się także charakterystyczne dla kościołów ewangelickich empory (galerie wzdłuż bocznych ścian nawy, mające na celu zwiększenie ilości miejsc dla wiernych). W prezbiterium ustawiono ołtarz połączony z amboną (kolejny element typowy dla kościołów ewangelickich). Posadzka była wykonana z kamiennych płyt. Pierwotnie kościół nie posiadał zakrystii ani wieży – trzy dzwony ufundowane w latach 1823-24 przez króla Fryderyka Wilhelma III zawieszono na drewnianej dzwonnicy usytuowanej na północny zachód od świątyni. Warto dodać, że w trakcie wielkiego pożaru w 1834 r. kościół – prawdopodobnie ze względu na dużą odległość od innych domów – był jedynym budynkiem przy Nowym Rynku, który nie padł ofiarą płomieni. Spłonęła wówczas stara kaplica ewangelicka po zachodniej stronie placu, na miejscu której wkrótce wzniesiono nowy ratusz.
Trzeba powiedzieć, że początkowo budynek kościelny nie był zbyt piękny. Niektórym pilanom ze względu na małe, wąskie okna oraz brak wieży kojarzył się ze stodołą. Jego wygląd jednakże stopniowo się poprawiał. W 1831 r. otrzymał on organy, zaś 30 lat później (dzięki zapisowi mistrza stolarskiego Michaela Holtza w wysokości 3600 marek, dokonanemu w 1840 r.) wybudowano wieżę. Jej projekt opracował budowniczy miejski Gustav Adolf Crüger. Kamień węgielny wmurowano 30 kwietnia 1861 r., a już jesienią tego samego roku wieża była ukończona. Wysmukła budowla, będąca wówczas najwyższym obiektem w Pile, stała się ważną częścią panoramy miasta. Jej najbardziej charakterystycznymi elementami były strzelisty hełm, otoczony czterema mniejszymi wieżyczkami, oraz umieszczone poniżej wielkie trójarkadowe galerie. Dzięki przeniesieniu dzwonów na wieżę możliwa była rozbiórka starej drewnianej dzwonnicy. 8 stycznia 1872 r. natomiast we wnętrzu kościoła odsłonięto tablicę, upamiętniającą żołnierzy pilskiego batalionu Landwehry poległych w wojnie francusko-pruskiej w latach 1870-71.
 

Kolejna przebudowa miała miejsce w latach 1882-83. W jej trakcie powiększono okna świątyni, przebudowano wejścia, a po bokach prezbiterium i wieży powstały piętrowe dobudówki, mieszczące m.in. zakrystię. Lista zmian przeprowadzona w 1903 r. obejmuje natomiast malowanie ścian zewnętrznych i wewnętrznych świątyni, wprowadzenie oświetlenia gazowego oraz remont chóru organowego i modernizację samych organów.
Największą przebudowę wnętrza kościoła przeprowadzono w latach 1912-13. Rozebrano stare sklepienia, wznosząc nowe, wspólne dla wszystkich naw. Było one wyższe o 3 metry, co pociągnęło za sobą konieczność wykonania nowej więźby dachowej. Zbudowano także nowe empory, opierając je na zwężonych kolumnach. Nowe organy dostarczyła firma Paula Völknera z Bydgoszczy (inny instrument wykonany przez tę firmę do dziś znajduje się w pilskim kościele św. Rodziny). Wymieniono również ławki i posadzkę. Bez zmian pozostawiono jedynie ołtarz z amboną. Aranżacji wnętrza dopełniła polichromia autorstwa Maksa Kutschmanna z Berlina, zawierająca m.in. cytaty z Ewangelii wg św. Mateusza. W wyniku remontu wnętrze kościoła było znacznie obszerniejsze i lepiej oświetlone. Mogło się w nim pomieścić 700-800 osób. Całkowity koszt przebudowy zawarł się w około 60 tysiącach marek. Odnowiony kościół ponownie poświęcono 1 kwietnia 1914 r.
Zmieniało się także otoczenie kościoła. Posadzone wokół niego lipy i kasztanowce z czasem się rozrosły, tworząc piękny park. Przed głównym wejściem znajdował się pomnik cesarza Wilhelma I z 1903 r., zaś w 1865 r. przy prezbiterium ustawiono kolumnę upamiętniającą poległych w walkach z Napoleonem w latach 1812-13. Plebania kościoła mieściła się w kamienicy po zachodniej stronie Rynku, pod numerem 15.
W następnych latach prawdopodobnie nie przeprowadzano już poważniejszych zmian w wyglądzie i wyposażeniu świątyni. Na swoje stulecie w 1922 r. kościół otrzymał dwa nowe dzwony, odlane przez Franza Schillinga w znanym ośrodku ludwisarstwa w turyńskim miasteczku Apolda (stare dzwony zostały przejęte w 1917 r. przez wojsko z zamiarem przetopienia). Warto dodać, że już w okresie międzywojennym kościół jako zabytek objęty był ochroną konserwatora.
W trakcie walk o miasto w lutym 1945 r. kościół został wypalony i w znacznym stopniu zburzony. Jego ruiny rozebrano krótko po wojnie, w trakcie porządkowania Rynku. Dziś o jego istnieniu przypominają tylko fotografie i kilka starych kasztanowców w północno-zachodniej części placu Zwycięstwa.

 

P. s. Więcej przeczytacie na naszym forum. Link (odnośnik) w tabelce poniżej.