Kuźnica Pilska to nazwa dawnej osady przemysłowej, położonej na północ od Piły, w dolinie rzeczki Rudy (Łachotki, Lachotki, Rudnicy). Początek osadzie dała huta żelaza, eksploatująca złoża tzw. rud darniowych, występująca w źródłach jako "kuźnica" lub "hamer" (z niem. hammer - kuźnia, młotek, stąd przedwojenna nazwa wsi - Schneidemühler Hammer). Wyrabiała ona żelazo z tzw. rud darniowych, których złoża eksploatowano być może na terenie dzisiejszego zalewu "Koszyce II". Od tych rud wzięła się

nazwa Rudy i niedalekiego Jeziora Rudnickiego. Materiał był jednak słabej jakości i żelazo, które z niego wytapiano nadawało się jedynie do produkcji podstawowych narzędzi: wideł, lemieszy, łopat. W narzędzia zaopatrywali się mieszkańcy Koszyc, zajmujący się uprawą warzyw na potrzeby Schneidemühl. Huta miała lokalny zasięg. Doły po wydobywaniu rudy darniowej zostały zalane i zniknęły pod koniec lat 70, wraz z utworzeniem zalewu. Pierwsza wzmianka o osadzie pochodzi z 1560 roku. Była ona wioską królewską w starostwie ujskim. Sto lat później huta już nie istniała, natomiast czynny był tu niewielki młyn. Znajdował się on na terenie dzisiejszego zalewu "Koszyce" i był napędzany wodami strumieni spływających z pobliskich wzgórz. Na północ od miejscowości, pomiędzy dwiema rynnami jeziornymi, znajdowało się morenowe wzgórze zwane Cygańską Górą, na którym zatrzymywali się Cyganie przyjeżdżający do Piły. Według spisu z 1773 roku, w Kuźnicy w siedmiu zagrodach zamieszkiwały 53 osoby.
W XIX w. nastąpił znaczny rozwój Kuźnicy Pilskiej. Oprócz wymienionego wyżej młyna, powstało tutaj kilka zakładów przemysłowych, zaopatrujących okoliczne miejscowości, głównie Piłę. Najokazalszym z nich, swego rodzaju "wizytówką" wsi był browar położony w jej centralnej części. W okresie międzywojennym działała przy nim restauracja. We wschodniej części osady były czynne dwie cegielnie - jedna w pobliżu północnej, a druga południowej części obecnego zalewu "Koszyce". Funkcjonowały tu również trzy folwarki - pierwszy w pobliżu browaru, drugi w miejscu, gdzie do niedawna znajdowało się Muzeum Wyzwolenia

Miasta Piły, a trzeci 500 - 600 metrów dalej, w kierunku Jastrowia. We wsi istniało także około 20 domów mieszkalnych oraz niewielki cmentarz, na którym chowano jej mieszkańców. W latach 80tych XIX w. Kuźnica została połączona z Koszycami jako jedna gmina wiejska.
W 1926 roku, na wniosek Richarda Frasego, komisarza ds. ochrony pomników przyrody i nauczyciela w pilskiej szkole średniej, na północ od wsi utworzono rezerwat przyrody (Naturschutzgebiet Hammer). Obejmował on teren Cygańskiej Góry oraz położonej na

zachód od niej Rynny Kuźnickiej z trzema niewielkimi jeziorami: Kuźnik Mały, Kuźnik Duży i Kuźniczek (dziś zanikającym). Rezerwat reaktywowano w 1959 roku, powiększając go jednocześnie od wschodu o Jezioro Rudnickie i przyległe lasy. Obecnie krajobrazowy rezerwat przyrody "Kuźnik" zajmuje powierzchnię prawie 100 ha. Ochrona obejmuje bardzo zróżnicowany fragment lasu oraz występujące w nim rzadkie gatunki zwierząt i stanowiska roślin, dla których naturalne środowisko w wielu przypadkach stanowi tundra (m.in. jedyne w Wielkopolsce stanowisko bażyny czarnej).
Kuźnica Pilska została bardzo zniszczona w 1945 roku i w latach powojennych. Ostatnie resztki zabudowań zostały zlikwidowane w latach 70tych i 80tych podczas budowy zalewu "Koszyce" i obwodnicy drogi krajowej K-10. W 1953 roku dawną wieś wraz z Koszycami włączono w granice Piły. Obecnie po Kuźnicy Pilskiej pozostało niewiele śladów. Z browaru, zniszczonego w czasie wojny, zachowały się znaczne ruiny. Dziś piwnice obiektu są zimowiskiem dużych kolonii nietoperzy. Przy obwodnicy w 1978 roku otwarto Muzeum Wyzwolenia Miasta Piły. Później w budynku muzeum znajdował się znany w mieście z nienajlepszej strony lokal rozrywkowy, który spłonął kilka lat temu w niewyjaśnionych dotąd okolicznościach. W miejscu dawnej wsi widoczne są również pozostałości cmentarza (chociaż po nagrobkach nie został żaden ślad) oraz fragmenty obsadzanych dębami, topolami i kasztanowcami dawnych dróg w kierunku Piły i Starej Łubianki.

 

Materiał opracował: SA108              

Wykorzystano następujące materiały:

"Rezerwat przyrody Kuźnik" - R. Ruta, P. M. Owsianny

"Piła, zarys dziejów" - Z. Boras, Z. Dworecki

"Piła i okolice - przewodnik" - W. Łęcki