XII/X-VI tys. p.n.e.

Najstarsze ślady osadnictwa na terenie obecnego miasta i jego najbliższego sąsiedztwa. Są to pozostałości obozowisk koczowniczych społeczności łowców reniferów - grup identyfikowanych z kulturą świderską z paleolitu schyłkowego (XII/X-VIII tys. p.n.e.). Znane obecnie stanowiska położone są nad Gwdą, na wysokości Alei Niepodległości – po stronie północnej oraz Alei Poznańskiej – po stronie południowej. Po sąsiedzku zlokalizowane są pozostałości osadnictwa z mezolitu (VIII-VI tys. p.n.e.).

Około 5000-2000 lat p.n.e.

Stosunkowo liczne pozostałości obecności społeczności neolitycznych, a więc pierwszych rolników i hodowców. Początkowo osadnictwo koncentrowało się wzdłuż Noteci, z czasem sięgnęło szerszych terenów doliny Gwdy i przylegających do jej krawędzi obszarów wysoczyzny. Lasy na południowy zachód od Piły kryją ślady wypaleniskowej gospodarki prowadzonej w IV tys. p.n.e. przez społeczności kultury pucharów lejkowatych. Zabytki z III tys. p.n.e. odkryto w obrębie obecnego miasta: najprawdopodobniej w trakcie budowy stacji transformatorowej przy Al. Wojska Polskiego zniszczony został grób przedstawiciela kultury ceramiki sznurowej, a w jeziorze Płotki natrafiono na domniemane miejsce obrzędowe z tego samego okresu. Warto dodać, że w neolicie powstała na terenie dorzecza środkowej i dolnej Noteci sieć szlaków komunikacyjno-handlowych. W swym zasadniczym układzie (na przykład przeprawa ujska i biegnący z niej na północ szlak) przetrwała do dziś.

Około 1200-700 lat p.n.e.

Liczne ślady przebywania na terenie obecnego miasta ludności kultury łużyckiej. Wśród nich wymienić można pozostałości cmentarzyska badanego w dwudziestoleciu międzywojennym, położonego pod nawierzchnią obecnego Placu Staszica.

IV-I w. p.n.e.

Strefa nadnotecka znalazła się w granicach osadnictwa kultury jastrowskiej, identyfikowanej z germańskim plemieniem Bastarnów. W 1936 roku w Pile-Lisikierzu podczas budowy drogi do przejścia granicznego z Polską odkryto pozostałości halowego budynku mieszkalno-gospodarczego z tego okresu.

I -III w.

Tereny obecnej Piły znajdowały się na południowym skraju Gotiskandzy - obszaru zajętego przez plemienia Gotów (kultura wielbarska). Obok licznych związanych z nimi znalezisk, ze schyłkowym okresem ich osadnictwa związany jest jeden z najbogatszych w Polsce skarbów rzymskich składający się z ok. 5000 monet. Trafił tu jako rodzaj daniny, albo łup z terenów nadreńskich, a następnie najprawdopodobniej został wrzucony w trzeciej ćwierci III w. do bagna jako ofiara w ramach obrzędów akwatycznych.

VI-VII w.

Początki osadnictwa słowiańskich. Rejon dzisiejszej Piły znalazł się na południowym skraju terenu zajętego przez plemiona pomorskie.

Koniec X, początki XI w.

Po kilkudziesięcioletnim okresie przynależności do wczesnopiastowskiego Państwa Polskiego tereny obecnego miasta wraz z całym Pomorzem odzyskały niezależność.

Początki XII w.

W rezultacie licznych wypraw wojennych Bolesława Krzywoustego duża część Pomorza – w tym także okolice dzisiejszej Piły – zostały ponownie przyłączone do Polski. Według jednej z hipotez w 1124 roku przez obecne miasto przemaszerował ze swym orszakiem św. Otton z Bambergu, podczas podjętej przez niego misji rechrystianizacji Pomorza. Ówczesny trakt przebiegał wówczas zapewne dzisiejszymi Alejami Piasta i Niepodległości. W latach siedemdziesiątych XX wieku prawdopodobnie odkryto ich pozostałość – fragment drogi moszczonej dębowymi dranicami.

XII-XV w.

W sąsiednim Ujściu istniał potężny gród piastowski, siedziba książąt dzielnicowych, a później kasztelani i starostwa. Przez kilka wieków teren obecnego miasta znajdował się w ich granicach. Od przełomu XIII i XIV wieku rozpoczęło się coraz silniejsze osadnictwo niemieckie.

1 poł. XV w.

Pomiędzy 1437 a 1449 tenutariusz ujski, wojewoda kaliski Marcin ze Sławska lokuje miasto Piłę na prawie magdeburskim.

1513

4 marca Zygmunt Stary ponawia nadanie Pile praw miejskich.

1548

Powstaje pierwszy cech w mieście – cech garncarzy.

Poł. XVI w.

Znany jest herb miasta przedstawiający jelenia bez korony skaczącego w kierunku lewym. Władze miasta składają się z burmistrza, rady miejskiej, wójta z ławą i cechów. Rocznie odbywają się cztery jarmarki, raz w tygodniu targ.

1561

Powstaje cech rybaków.

1564

Istniejąca w Pile kuźnica daje rocznie 62 zł 12 gr. dochodu.

2 poł. XVI w.

W mieście istnieje osiem cechów.

pocz. XVII w.

Miasto aż do początku XIX w. stanowi znaczny ośrodek tkactwa.

1626

Największy w dziejach miasta przed 1945 rokiem pożar. Po pożarze rozbudowana, między innymi powstaje nowy rynek z ratuszem oraz dzielnica żydowska z własnym rynkiem i synagogą. Obok miasta istnieją trzy przedmieścia: Zamoście (Bydgoskie), Borkowo (Ujskie), oraz Góra.

1627

Nad Gwdą istnieje folusz – zakład do spilśniania i uszlachetniania płótna.

1646

Pod Piłą znajduje się jeden z trzech obozów szlachty wielkopolskiej zgromadzonej dla odparcia najazdu szwedzkiego, połączony później z obozem w Ujściu.

1730

Andrzej Staszic prowadzi spór ze starostą broniąc interesów mieszczan pilskich. Za opór zostaje skazany na 12 tygodni więzienia.

1755

W Pile urodził się Stanisław Staszic.

1772

Zajęcie miasta przez Prusy w ramach tzw. Pierwszej uzurpacji granicznej poprzedzającej pierwszy rozbiór Polski.

1781

Pożar niszczy część zabudowy Nowego Rynku oraz przedmieście Góra.

1793

Piła opanowana zostaje na krótko przez oddział wojska polskiego pułkownika Wyganowskiego.

1807

Miasto zajmuje oddział pułkownika Garczyńskiego z wojsk generała Jana Henryka Dąbrowskiego.
Piła wchodzi w skład Księstwa Warszawskiego.

1815

Piła włączona zostaje w granice Prus, do Wielkiego Księstwa Poznańskiego, do powiatu Chodzieskiego.

1834

Pożar miasta. W następnych latach regulacja i rozbudowa miasta.

2 poł. XIX w.

Rozwój przemysłu.

1851

Otwarcie linii kolejowej Krzyż – Piła – Bydgoszcz. Prędkość pociągów na niej wynosi 36 km/godz.

1871

Zakończenie budowy gazowni miejskiej. Uruchomienie linii kolejowej do Chojnic.

1878

Istnieje koło przemysłowców Polskich, rozwijające szeroką działalność kulturalną i oświatową.

1902

Rozpoczęcie budowy zakładów naprawczych parowozów – byłych Zakładów Naprawczych Taboru Kolejowego.

1910

Miasto liczy 26 000 mieszkańców.

1915

Zbudowanie filii fabryki samolotów Albatros, zatrudniającej 2500 osób.

1917

3 VIII - założenie polskiego chóru „Halka”.

1918

XI - powstanie Polskiej Rady Ludowej. Jej przewodniczącym zostaje ks. Zygmunt Dykiert, późniejszy naczelny kapelan wojsk powstańczych Powstania Wielkopolskiego.

XII – wiec ludności polskiej zwołany przez Polską Radę Ludową.

26 XII - Przejazd przez Piłę Ignacego Paderewskiego, zdążającego z Gdańska do Poznania.

28 XII – Zjazd przedstawicieli Rad Ludowych powiatów nadnoteckich w restauracji Teofila Drozdowskiego, jednego z dwóch polskich radnych w radzie miejskiej.

Dowódcą powstańczych sił zbrojnych okręgu nadnoteckiego wybrano ppor. Zdzisława Orłowskiego.

1919

I - Piła stanowiąca silny garnizon wojsk niemieckich jest bazą operacji przeciwko powstańcom.

VI – Traktat Wersalski odrywa Piłę od pozostałej części Wielkopolski – włączonej w skład odrodzonego Państwa Polskiego.

1920 – 1939

Rozbudowa miasta przez Niemców z określoną tendencją polityczną, tworzenie z Piły ośrodka ekspansji germańskiej na pograniczu z Polską.

1922

Utworzenie Marchii Granicznej Poznań – Prusy Zachodnie („Grenzmark Posen Westprussen”) z siedzibą władz w Pile. Obejmuje ona m. in. tereny Wielkopolski oderwane od macierzy Traktatem Wersalskim.

1. IX. – Powołanie wicekonsulatu polskiego.

1923

Powstanie w Pile oddziału Związku Polaków w Niemczech.

W sąsiednim Złotowie ma swoją siedzibę V Dzielnica Związku Obejmująca tzw. Pogranicze i Kaszuby.

Utworzenie Administracji Apostolskiej w Pile zarządzającymi sprawami kościoła katolickiego na ziemiach oderwanych od Archidiecezji Poznańskiej i Diecezji Chełmińskiej.

1927

VI - Uruchomiono komunikację autobusową w mieście.

1929

Podniesienie Administracji Apostolskiej do rangi Wolnej Prałatury Pilskiej, podległej bezpośrednio Watykanowi.

1930

Podniesienie wicekonsulatu polskiego do rangi konsulatu.

1939

2. IX. – aresztowanie działaczy organizacji polskich. Wielu z nich ginie z rąk gestapo i w obozach koncentracyjnych. W Pile (w nieczynnej fabryce "Albatros") mieści się obóz przejściowy dla Polaków.

31. XII – miasto liczy 45 800 mieszkańców.

1942

Miasto położone poza bezpośrednim zasięgiem bombardowań alianckich staje się znacznym ośrodkiem przemysłu zbrojeniowego. W fabryce „ Albatros” podjęto prace nad budową pierwszych niemieckich samolotów odrzutowych.

1944

Zakłady przemysłowe miasta są celem ataków lotnictwa alianckiego oraz radzieckiego.

VII – rozpoczęcie prac fortyfikacyjnych wokół miasta.

1945

I – Piła położona na przedpolu Wału Pomorskiego, zamieniona w twierdze, przygotowania do obrony okrężnej obsadzona zostaje garnizonem liczącym ok. 24 000 żołnierzy. Niemcy posiadają 100 dział, 84 działa przeciw czołgowe, 44 czołgi i działa pancerne, 100 moździerzy.

24. I – pierwsze oddziały radzieckie 2 Armii Pancernej Gwardii gen. Siemiona Bogdanowa podchodzą pod miasto.

01. II – miasto zostaje okrążone przez wojska radzieckie. Na pn. Od Piły walki o przełamanie Wału Pomorskiego toczy 1 Armia Wojska Polskiego.

04. II – do walk o miasto wydzielono ze składu 47 armii specjalną grupę operacyjną o sile trzech dywizji, pod dowództwem gen. Iwana Kuźmina. Początek pierwszych walk w rejonie dworca towarowego, warsztatów kolejowych, stadionu przy ul. Mickiewicza, fabryki samolotów i lotniska.

10 – 12. II – ciężkie walki w centrum miasta prowadzone o każdy dom.

13. II – przedarcie się ok. 10 000 żołnierzy niemieckich niemieckich kilku grupach w lasy na Pn. od miasta. Większość z nich zostaje w następnych dniach zlikwidowana.

14. II – rozbicie pozostałych jeszcze w mieście sił niemieckich. Wyzwolenie miasta. W walkach o miasto ginie 1372 żołnierzy radzieckich i 185 polskich. Hitlerowcy tracą ok. 7000 zabitych i 17 000 wziętych do niewoli. Zdobyto miedzy innymi 203 samoloty i wiele innego sprzętu. Miasto zniszczone zostaje w 72% - 1650 budynków leży w gruzach. W ostatnim dniu walk ginie płk. Oleg Matwiejew, lotnik polskiej 4 Mieszanej Dywizji Lotniczej.

18. II – przybycie pierwszej grupy osadników polskich – kolejarzy z Bydgoszczy.

IV – rozpoczęcie działalności przez warsztaty kolejowe – obecnie byłe Zakłady Naprawcze Taboru Kolejowego (ZNTK).

Miasto włączono w skład woj. Poznańskiego.

16. IV – na kilka dni Piła staje się siedzibą władz województwa szczecińskiego – Pełnomocnika Rządu RP na okręg Pomorza Zachodniego.

IV – V – znaczny napływ mieszkańców, zwłaszcza z Bydgoszczy, Poznania i Torunia oraz za Buga.

IX – uroczysta inauguracja roku szkolnego. Rozpoczynają pracę 3 szkoły podstawowe, liceum ogólnokształcące, technikum handlowe i szkoła gospodarcza.

Uruchomienie fabryki papy i elektrowni.

31. XII – miasto liczy 9560 mieszkańców.

1946

07. VII – ukazuje się pierwszy numer pisma „Piła mówi”. Do 1947 r. ukazało się 36 numerów.

28. IX – występ artystów scen warszawskich z Mieczysławą Ćwilkińską.

15. X – pierwsza sesja Miejskiej Rady Narodowej.

W ZNTK pracuje 1500 osób.

XI – W pile pracuje 6 lekarzy, 3 dentystów, 5 położnych w szpitalu jest 60 łóżek.

Zakończenie akcji repatriacji Niemców. Miasto opuszcza 2700 osób.

1950

31. XII – miasto liczy 20 640 mieszkańców.

1951

Otwarcie muzeum Stanisława Staszica w odbudowanym domu przy ulicy Browarnej.

1954

02. XI – w granice Piły włączono Koszyce i przysiółek Kuźnica Pilska, obszar miasta wzrósł do 8792 ha.

1955

I – utworzono przedsiębiorstwo geologiczno-wiertnicze.

03. XI – odsłonięcie popiersia Stanisława Staszica w parku miejskim. Z okazji 200-lecia urodzin.

1957

VI – na trzech liniach uruchomiono regularną miejską komunikację autobusową.

Oddano do użytku kąpielisko nad Jeziorem Piaszczystym.

31. XII – miasto liczy 30 000 mieszkańców.

1958

V - utworzono Pilską Fabrykę Żarówek „Lumen”, jej uruchomienie nastąpiło w grudniu.

22. VII – otwarto most na Gwdzie na przedłużeniu ul. Bydgoskiej, obecny most Chrobrego.

1959

VII – na ulicach miasta zainstalowano pierwsze lampy jarzeniowe (świetlówki).

1960

II – ukazuje się pierwszy numer „Rocznika Pilskiego”, do tradycji którego nawiązuje ukazujący się później „Rocznik Nadnotecki”.

02. X – wielka manifestacja patriotyczna z okazji „Dni Piły” z udziałem 30 000 osób.

Odsłonięcie pomnika Stanisława Staszica oraz otwarcie Pilskiego Domu Kultury.

1961

III – ukazuje się pierwszy numer miesięcznika „Ziemia Nadnotecka”, który jest kontynuatorem wydawanego z inicjatywy społecznej „Głosu Pilskiego”.

1964

Oddanie do użytku szkoły Pomnika Tysiąclecia przy ul. Paderewskiego.

01. X – rozpoczęcie nauki w nowo zbudowanym zespole szkół górnictwa naftowego przy ulicy Powstańców Wielkopolskich.

1966

12. X – odsłonięcie pomnika Tysiąclecia na pl. Zwycięstwa (wtedy pl. Powstańców Wielkopolskich).

1967

X – przemianowanie Oficerskiej Szkoły Samochodowej w Wyższą Oficerską Szkołę Samochodową.

1969

Uruchomienie odlewni aluminium – oddziału poznańskiego „Prometu”.

1970

Przekazanie do użytku ciągu handlowego przy alei Piastów.

1974

13. V – Piła przekracza liczbę 50 000 mieszkańców.

22. VII – miasto zostaje odznaczone za wybitne osiągnięcia w odbudowie i rozwoju Krzyżem Komandorskim z Gwiazdą Orderu Odrodzenia Polski.

1975

01. VI – Piła zostaje stolicą nowo utworzonego województwa.

XI – oddanie do użytku wiaduktu długości 220 m nad torami przy dworcu głównym.

1976

Uruchomienie nowoczesnej mleczarni (przerabiającej na dobę 60 000 l mleka, produkującej 2 mG masła i 1,8 mG twarogu).

Zburzenie ruin zabytkowego kościoła św. Jana.

1977

Oddanie do użytku nowoczesnej arterii komunikacyjnej – al. Powstańców Wielkopolskich, tzw. trasy złotowskiej. Przekazanie publiczności parku na wyspie na Gwdzie w centrum miasta.

X – inauguracja działalności Pilskiej Sceny Kameralnej przedstawieniem „Skiz” Gabrieli Zapolskiej w wykonaniu aktorów Teatru Polskiego ze Szczecina.

XII – oddanie do użytku pierwszych mieszkań na osiedlu Górne, gdzie docelowo ma mieszkać 12 000 osób.

1978

VII – otwarcie Muzeum Wyzwolenia Miasta Piły.

1980

IX – strajki w fabrykach pilskich, m. in. w „Polamie”, „Pomecie”, „Izolacji”.

Rozpoczęcie budowy osiedla „Jadwiżyn”.

1982

15. XI – powstanie Towarzystwa Miłośników Miasta Piły.

II – przekazano do eksploatacji nowy dział offsetowy w Zakładach Graficznych RSW.

1984

VII – uruchomienie w fabryce żarówek nowoczesnej huty szkła wytwarzającej bańki do żarówek.

1985

IV – odsłonięcie pomnika upamiętniającego męczeństwo więźniów obozu "Albatros" przy ulicy Wojska Polskiego.