Chciałbym zaprezentować możliwie pełne zestawienie pilskich pomników istniejących przed 1945 rokiem wraz z krótkimi opisami. Celowo pominąłem pomniki na cmentarzu jenieckim w Leszkowie i cmentarzu cholerycznym, ponieważ zostały one szczegółowo opisane w artykule M. Fijałkowskiego, który można przeczytać na naszym forum w tym > temacie. Uwzględniłem natomiast pomnik w Motylewie, mimo że ta miejscowość została włączona w granice Piły dopiero w latach 90. Zdaję sobie sprawę, że w opracowaniu mogą znajdować się błędy i nieścisłości. W wypadku zauważenia takowych lub w razie chęci dodania uzupełnień prosiłbym o skontaktowanie się ze mną przez maila (adres na dole strony) lub na forum.

▪ Pomnik cesarza Wilhelma (Kaiser Wilhelm-Denkmal)

Stał przed miejskim kościołem ewangelickim pośrodku Neuer Markt (zachodnia część pl. Zwycięstwa). Odsłonięto go 21 czerwca 1903 r. Jego twórcą był rzeźbiarz Fritz Heinemann z Charlottenburga. Pomnik przedstawiał cesarza Wilhelma I Hohenzollerna (1797-1888) stojącego na cokole z umieszczoną pod nim rzeźbą pruskiego orła. 10 maja 1904 r., równocześnie z odsłonięciem Kamienia Bismarcka w parku miejskim, na cokole umieszczono plakietę z wizerunkiem bocznego profilu Bismarcka. Po obu stronach pomnika stały ozdobne trzyramienne latarnie. W 1915 r. obok ustawiono także dwa zdobyczne francuskie działa oblężnicze. 27 kwietnia 1939 r. działa te zostały zabrane do koszar 96 Pułku Piechoty przy Bromberger Straße. Posąg cesarza został zrzucony z cokołu krótko po wyzwoleniu miasta w lutym 1945 r.

▪ Pomnik poległych w „Wojnie Wyzwoleńczej”

Pierwotnie pomnik ten znajdował się na starym cmentarzu ewangelickim na rogu Milchstraße i Moltkestraße (obecnie ul. Sikorskiego i Kilińskiego). Zbudowano go w 1815 r., był to więc najstarszy pomnik w Pile. Upamiętniał żołnierzy niemieckich poległych w „Wojnie Wyzwoleńczej” z armią francuską w latach 1813-14. Miał on formę wysokiej granitowej kolumny stojącej na postumencie, zwieńczonej żelaznym krzyżem. W 1865 r. pomnik odnowiono i ustawiono na nowym miejscu po północnej stronie wspomnianego już miejskiego kościoła ewangelickiego.

▪ Żelazny Krzyż

Trzeci już pomnik stojący na Nowym Rynku – krzyż z drewna dębowego, w który wbito srebrne i żelazne ćwieki – ustawiono 1 grudnia 1915 r. Był to wizerunek Żelaznego Krzyża – odznaczenia otrzymywanego przez niemieckich żołnierzy za męstwo.

▪ Pomnik Fryderyka Wielkiego (Denkmal Friedrich des Grossen)

Pomnik ten pierwotnie znajdował się w Bydgoszczy. Powstał z inicjatywy bydgoskiego Stowarzyszenia Rzemieślników, a projekt wykonał przyrodnik Uhlenhuth. Po pozytywnym ocenieniu projektu przez słynnego berlińskiego rzeźbiarza Christiana Raucha w Królewskiej Odlewni w Berlinie wykonano brązowy odlew. Kamień węgielny pod budowę pomnika położono 21 października 1861 r. Na tej uroczystości był obecny król Wilhelm I, wracający z koronacji w Królewcu do Berlina. Pomnik odsłonięto 31 maja 1862 r. w obecności następcy tronu z małżonką. Usytuowano go pośrodku bydgoskiego Starego Rynku, który wówczas nosił nazwę Placu Fryderyka (Friedrichsplatz). Przedstawiał on króla Fryderyka II Wielkiego (1712-86) trzymającego w prawej dłoni laskę, a w lewej - zwój papieru (wg tradycji był to plan Kanału Bydgoskiego, zbudowanego za panowania Fryderyka). Miało to symbolizować pracę króla nad odbudową kraju po wojnie z Austrią. Napis na cokole brzmiał: „Dem großen Könige Friedrich II., die dankbaren Bewohner des Netze-Gaues am 31. Mai 1862“ (w tłumaczeniu: „Wielkiemu królowi Fryderykowi II wdzięczni mieszkańcy okręgu noteckiego 31 maja 1862 r.”). Pomnik był popularnie nazywany „Alte Fritz” („Stary Fryc”). W 1919 r. Bydgoszcz znalazła się w granicach Polski. 15 lipca tego roku miejski radca budowlany Walther Hildt potajemnie wywiózł pomnik do Piły. Inicjatorem tej akcji był ostatni bydgoski i pierwszy pilski prezydent rejencji Friedrich von Bülow. 1 czerwca 1923 r. pomnik ustawiono przy drewnianym moście na Gwdzie koło kościoła katolickiego św. Janów. Został on ustawiony tak, by Fryderyk patrzył na wschód. Na cokole dodano napis: „Geborgen aus entrissenen Landen, wiedererrichtet in Schneidemühl am 1. Juni 1923“ („Ocalony z wydartej ziemi, na nowo wzniesiony w Pile 1 czerwca 1923 r.”). 21 kwietnia 1941 r. pomnik przeniesiono ponownie na bydgoski Stary Rynek. Już w styczniu 1945 r. brązowy posąg został przetopiony na cele wojenne.

▪ Pomnik Bohaterów (Heldendenkmal)

Pomnik stał pośrodku Hindenburgplatz (rejon skrzyżowania ul. Wodnej i Piekarskiej, dawny Stary Rynek) i upamiętniał żołnierzy niemieckich z terenów Marchii Granicznej poległych w I wojnie światowej. Powstał z inicjatywy stowarzyszenia kombatantów „Kriegerverein”. Projekt monumentu wykonał budowniczy miejski Bast, a rzeźby znajdujące się na nim specjalizujący się w tego rodzaju realizacjach prof. Hans Dammann. Pomnik odsłonięto we wrześniu 1929 r. Z okazji odsłonięcia odbył się pochód ze sztandarami stacjonującego w mieście 4. Pułku Piechoty. Pomnik miał formę rotundy z napisem okolicznościowym na fryzie. We wnętrzu rotundy znajdowała się studzienka z wodotryskiem. Został on zburzony w latach 60. XX w. Jedyną pozostałością po nim jest obecnie okrągły kształt skweru w jego miejscu.

▪ Pomnik poległych w I wojnie światowej

Inny pomnik ofiar I wojny światowej stoi do dziś na cmentarzu katolickim przy Krojanker Strasse (al. Powstańców Wielkopolskich). Wykonany z drewna pomnik poświęcono pamięci 13 żołnierzy niemieckich zmarłych od ran lub chorób w pilskim lazarecie podczas I wojny światowej. Na przedniej stronie pomnika znajduje się napis „Hier ruhen dreizehn deutsche Krieger, die in der Heimat starben 1914-1918“ (w tłumaczeniu: „Tutaj spoczywa trzynastu wojowników niemieckich, którzy zmarli za ojczyznę 1914-1918), a na tylnej „Durchs Kreuz zum Licht” („Przez krzyż do światła”)

▪ Pomnik Żydów poległych w I wojnie światowej

Pomnik ten znajdował się na terenie cmentarza żydowskiego przy Karlstraße (ul. Domańskiego). Odsłonięto go w drugiej połowie lat 20. Projekt wykonał prof. Liebermann z Berlina, natomiast sam pomnik wykonano w pilskim zakładzie kamieniarskim Wilhelma Peglowa. Na pomniku znajdował się napis „Für die Mütter der Zehntausend” („Matkom dziesięciu tysięcy”) oraz nazwiska poległych Żydów z Piły. Najprawdopodobniej został on zniszczony podczas likwidacji cmentarza w latach II wojny światowej.

▪ Kamień Bismarcka (Bismarckstein)

Pomnik odsłonięto 10 maja 1904 r. w wejściu do Parku Miejskiego, pod tzw. Dębem Bismarcka. Był to prosty kamień z lasu, na którym umieszczono brązowy medalion z podobizną „żelaznego kanclerza” Otto von Bismarcka (1815-98). Pod medalionem umieszczono napis: „Erst bespottet, dann befehdet, dann geehrt, geliebt, bewundert, also steht er eine Säule, überragend sein Jahrhundert“ (w tłumaczeniu: „Naprzód wyszydzany, potem zwalczany, potem czczony, kochany, podziwiany, zatem stoi on jak filar, przewyższając swoje stulecie”). Z pomnika zachował się wspomniany medalion, sygnowany „H. Magnusgen 1896”, umieszczony na wystawie historycznej pilskiego Muzeum Okręgowego.

▪ Pomnik Niemczyzny (Deutschtumsdenkmal)

Miał przypominać fakt utracenia terenów dawnych prowincji Poznań i Prusy Zachodnie po I wojnie światowej. Pomnik odsłonięto 12 kwietnia 1933 r. w Kalinie, w odległości ok. 100 m od polskiej granicy, przy skrzyżowaniu dróg prowadzących do Piły, Byszek, Dziembówka i Kaczor. Monument został wykonany z drewna przez pilskiego rzeźbiarza Gerharda Priedigkeita. Znajdował się na nim napis ułożony przez dr. Georga Raddatza – dyrektora pilskiego gimnazjum im. von Steina i jednego z inicjatorów budowy pomnika: „Niemals Deutscher vergiss, was blinder Hass Dir geraubt hat. Harre der Stunde, die sühnt blutender Grenze Schmach! Danzig, Graudenz, Kulm, Thorn, Dirschau, Preuss.-Stargard, Posen, Bromberg, Gnesen, Kolmar, Rawitsch, Hohensalza, Lissa.“ (w tłumaczeniu: „Nigdy Niemcze nie zapomnij, co ślepa nienawiść ci zabrała. Oczekuj godziny, która zmaże hańbę krwawiącej granicy! Gdańsk, Grudziądz, Chełmno, Toruń, Tczew, Starogard Gdański, Poznań, Bydgoszcz, Gniezno, Chodzież, Rawicz, Inowrocław, Leszno.”). Sprawa ustawienia pomnika wywołała protesty posłów polskich w Sejmie w Warszawie w dniu 15 lutego 1938 r. Do dziś zachowała się betonowa podstawa pomnika oraz kamienny mur okalający całe założenie.

▪ Kamień Graniczny (Grenzstein)

Kamień stał nad Gwdą, ok. 100 m w dół rzeki od mostu w Kalinie. Był to najokazalszy i jednocześnie najbardziej znany z kamieni granicznych wzdłuż granicy polsko-niemieckiej, wytyczonej na mocy postanowień Traktatu Wersalskiego z 1919 r. Na przedniej ścianie kamienia znajdował się napis „Versailles 28.6.1919” natomiast na bocznych „D – F001” i „P – F001”.

▪ Kamień cesarza Fryderyka (Kaiser – Friedrich – Stein)

Znajdował się na wzgórzu w lesie przy drodze z Leszkowa do Kaliny. Poświęcono go pamięci cesarza Fryderyka III Hohenzollerna (1831-88). Był to głaz z brązowym medalionem z wizerunkiem cesarza oraz pamiątkowym napisem. Ze wzgórza, noszącego również imię cesarza, rozciągał się rozległy widok na Piłę i dolinę Gwdy. Pomnik zlikwidowano w trakcie budowy linii wysokiego napięcia prawdopodobnie w latach 70. XX w. Do dziś zachowały się kamienie tworzące cokół pomnika.

▪ Kamień Reinharda Niedriga

Kamień ten znajdował się przy ścieżce rowerowej prowadzącej z okolic stadionu miejskiego przy Goethering (ul. Mickiewicza) przez wiadukt kolejowy nad Jez. Piaszczyste. Napis na nim upamiętniał Reinharda Niedriga – nadleśniczego z nadleśnictwa „Kleine Heide” i inicjatora budowy sieci ścieżek rowerowych wokół miasta, zrealizowanej w końcu lat 20. Ku jego czci także ścieżka nad Jez. Piaszczyste otrzymała nazwę „Reinhard-Niedrig-Weg”. Niestety, jak dotychczas nie udało mi się odnaleźć żadnego wizerunku tego pomnika ani nawet ustalić jego dokładnego położenia.

▪ Kamień wioślarzy

Głaz ten znajdował się na terenie przystani klubu wioślarskiego Schneidemühler Ruderverein (SRV) przy Königsblicker Straße (ul. Walki Młodych). Upamiętniał najprawdopodobniej członków klubu poległych w I wojnie światowej.

▪ Pomnik poległych w I wojnie światowej

Pomnik znajdował się na terenie wsi Motylewo (Küddowtal), włączonej w granice miasta dopiero na początku lat 90. XX w. Usytuowano go na skrzyżowaniu dzisiejszych ulic Orlej i Sokolej. Pomnik ten upamiętniał mieszkańców Motylewa poległych w I wojnie światowej. Do dziś istnieje cokół służący jako podstawa figury religijnej.

▪ Pomniki umieszczone we wnetrzach budynków:

- popiersie Friedricha von Bülowa – upamiętniało pierwszego prezydenta rejencji pilskiej; znajdowało się we wnętrzu budynku rejencji (obecna Szkoła Policji na Pl. Staszica); po wojnie na jego cokole ustawiono popiersie Feliksa Dzierżyńskiego, dziś już nieistniejące.

- popiersie Adolfa Hitlera – brązowe popiersie znajdowało się we wnętrzu gimnazjum im. barona von Steina (obecnie Liceum Ogólnokształcące przy ul. Pola).

▪ Pomniki - drzewa:

- Dąb Bismarcka – posadzono go w 1904 r. obok Kamienia Bismarcka.

- Dąb Wolffa – posadzono go w 1896 r. na placu koncertowym na terenie Parku Strzeleckiego (obecnie zachodnia część Parku Miejskiego); upamiętniał burmistrza Piły w latach 1878-1902 i długoletniego prezesa pilskiego bractwa strzeleckiego.

- Dąb Pokoju – został posadzony w 1896 r. na Wzgórzu Mewisa (obecnie park przy ul. Ceglanej), w 25 rocznicę podpisania pokoju we Frankfurcie nad Menem kończącego wojnę francusko-pruską (10 maja 1871 r.).

▪ Tablice pamiatkowe:

- królowej Luizy – znajdowała się na domu narożnym Posener Straße1/Neuer Markt (ul. Śródmiejska/pl. Zwycięstwa); upamiętniała pobyt pruskiej królowej w tym budynku od 30 października do 2 listopada 1806 r. podczas jej ucieczki z Berlina do Królewca; na tablicy znajdował się napis „W tym domu znalazła królowa Luiza gościnne przyjęcie w październiku i listopadzie 1806 w czasie ucieczki przed wojskami Napoleona”.

- poległych pod Danjoutin – znajdowała się w miejskim kościele ewangelickim na Neuer Markt; upamiętniała żołnierzy stacjonującego w Pile II batalionu 14 pułku Obrony Krajowej (Landwehry) poległych w trakcie wojny francusko-pruskiej, m.in. 85 zabitych podczas szturmu na twierdzę Danjoutin; odsłonięto ją podczas nabożeństwa w pierwszą rocznicę szturmu 8 stycznia 1872 r.

- poległych w I wojnie światowej – znajdowała się w auli gimnazjum im. barona von Steina (obecnie Liceum Ogólnokształcące przy ul. Pola); upamiętniała uczniów szkoły poległych w trakcie I wojny światowej.

- Stanisława Staszica - ufundowana w 1876 r. przez Wydział Przyrodniczy Poznańskiego Towarzystwa Przyjaciół Nauk. Marmurową tablicę wmurowano za zgodą proboszcza Ludwiga Stocka  w ścianę kaplicy Zwiastowania w kościele katolickim św. Janów, w którym Staszic 1 listopada 1755 r. został ochrzczony. Umieszczono na niej napis: „D. O. M. Stanisław Staszic – pełen zasług statysta polski, znakomity ziemioznawca, szczodrobliwy opiekun nauk, przyjaciel i dobroczyńca ludu urodził się w Pile roku 1755”. Tablica przetrwała zniszczenie kościoła w II wojnie światowej, obecnie znajduje się w Muzeum Stanisława Staszica.

- ks. Adalberta Lenza – do dziś znajduje się pod chórem muzycznym kościoła św. Rodziny. Upamiętnia inicjatora budowy świątyni proboszcza Adalberta Lenza. Jest to brązowa tablica z wizerunkiem Lenza i napisem: „Dem Erbauer dieser Kirche, Herrn Probst Adalbert Lenz, geb. 12.12.1861, gest. 17.09.1914, aus Liebe und Dankbarkeit gewidmet. Die Pfarrgemeinde“ (w tłumaczeniu: „Budowniczemu tego kościoła, panu proboszczowi Adalbertowi Lenzowi, urodzonemu 12.12.1861 r., zmarłemu 17.9.1914 r., z miłości i wdzięczności poświęcono. Parafianie”). Tablicę tę odsłonięto równocześnie z poświęceniem kościoła 6 grudnia 1915 r.