Stanisław Staszic jest bez wątpienia najznakomitszym z pilan, choć z Piłą, miastem nazywanym często "grodem Staszica", łączy go tylko miejsce urodzenia.

Inaczej jest z rodziną Stasziców, a właściwie - Stasiców, bo właśnie taką formę miało to nazwisko w okresie staropolskim; również Stanisław Staszic niemal do końca XVIII wieku pisał się jako "Stasic", co widać choćby na kartach tytułowych jego publikacji.

O pochodzeniu tej rodziny nie wiemy nic pewnego. Czesław Leśniewski, jeden z biografów Staszica, na podstawie zebranego materiału przypuszczał jedynie, że osiedlili się w Pile za panowania Władysława IV i od razu zajęli wśród tutejszych mieszczan znaczniejsze stanowisko. Skąpe informacje, które posiadamy, rzeczywiście zdają się świadczyć, że rodzina Stasiców należała do miejskiego patrycjatu - oczywiście na skalę prowincjonalnego miasteczka na kresach Rzeczypospolitej, jakim Piła wtedy była.

Pierwszym Stasicem odnotowanym w źródłach pisanych jest Piotr Stasic - w dokumencie z 1643 roku występuje jako "Consul Advocatus Scabinus famatus". Również tylko raz pojawia się w źródłach Jan Stasic, który w 1684 roku obejmował urząd starszego cechu piekarzy pilskich. Po nim w aktach grodu wałeckiego pojawia się Andrzej Stasic - dziadek Stanisława Staszica. Według autobiografii tego ostatniego, ów Andrzej Stasic przez trzydzieści lat był burmistrzem Piły, wybieranym na ten urząd "zgodnie z głosami gminy miasta tego". W dokumentach z epoki pojawia się też czy to jako "mieszczanin pilski", czy jako "consul miasta JKM Piły" (1699, 1727).

Następnym znanym ze źródeł jest Wawrzyniec Staszic, ojciec Stanisława Staszica. Ten z kolei pełnił urząd burmistrza Piły przez dziesięć lat. Najwcześniejsza wzmianka o nim pochodzi z 1745 roku kiedy to w odpisie metryki urodzenia drugiego ze swoich synów występuje jako "proconsul Piły", nosi też tytuł "sekretarza JKM". W 1747 roku pojawia się w księgach grodu wałeckiego jako "burmistrz miasta", w dwa lata później przy jego nazwisku znowu pojawia się tytuł "proconsula". Krótko po zajęciu miasta przez Prusy występuje w aktach miejskich jako burmistrz, później jako asesor sądowy lub senator (1772, 1782). Z opisu miasta Piły sporządzonego przez pruskiego radcę Spaldinga we wrześniu 1772 roku wiemy, że Wawrzyniec Staszic był z zawodu rolnikiem i piwowarem.

Następne, zarazem ostatnie pokolenie pilskich Stasiców to dzieci Wawrzyńca Stasica. Było ich czworo: Antoni (1743- 1775), który mimo wczesnej śmierci zdążył zapisać się w aktach miejskich jako pisarz sądowy; Andrzej(1745-1825), ksiądz, zmarł jako proboszcz we Lwówku koło Nowego Tomyśla; Anna, później zamężna Kunkelowa (dat jej urodzenia oraz śmierci nie znamy); wreszcie Stanisław (1755- 1826), również ksiądz, autor Uwag nad życiem Jana Zamoyskiego i Przestróg dla Polski, tłumacz Buffona, Woltera i Homera, współtwórca Uniwersytetu Warszawskiego i Akademii Górniczej w Kielcach, wieloletni prezes Towarzystwa Przyjaciół Nauk w Warszawie, fundator Towarzystwa Rolniczego Hrubieszowskiego itd., zmarł jako minister stanu Królestwa Polskiego w Warszawie. W pisanej pod koniec życia autobiografii Stanisław Staszic wspominał swoją rodzinę, pisząc m. in., że urodził się "w mieście Piła z rodziców powszechnie szacowanych".

Co było lub mogło być źródłem tego szacunku i zaufania, które pilscy mieszczanie okazywali rodzinie Stasiców? Zapewne dbałość o sprawy miasta, gotowość do poświęceń, traktowanie pełnionych funkcji jako służby publicznej. Echa takiej postawy odnajdujemy w tejże autobiografii, w miejscu, gdzie Staszic pisze o konflikcie Andrzeja Stasica ze starostą pilsko-ujskim. "Ten [starosta] naruszył prawa miasta, odebrał mu własność propinacji i wielką część miejskich gruntów leżących obok jego, za to narzucił piaski i wydmy. Dwadzieścia lat miasto wiodło z tym możnowładcą proces. Dziad mój jako pierwszy zastępca dobra miasta był wystawiony na wszystkie groźby i złości przemożnego. Wytrwały przy swojego urzędu obowiązkach i przy bronieniu dobrej sprawy, doprowadził ją do szczęśliwego końca i odzyskał dekretem wydartą miastu własność".

Podobną drogą szedł Wawrzyniec Stasic, burmistrz miasta w burzliwej epoce pierwszego rozbioru Polski. Były też inne powody szacunku, który okazywano Wawrzyńcowi Stasicowi. Według autobiografii autora Uwag nad życiem Jana Zamojskiego, jego ojciec był człowiekiem "wiele posiadającym nauki, osobliwie w prawach rzymskich i biegły w klasycznych rzymskich autorach". Nie były to chyba tylko czcze przechwałki, skoro ów Wawrzyniec Stasic legitymował się tytułem "sekretarza JKM", nadanym mu około 1745 roku w uznaniu dla jego "biegłości w prawie". Na warunki pilskie było to bardzo dużo.

Rodzina Stasiców należała też do zamożniejszych pilskich rodów. Świadczą o tym dane z ksiąg hipotetycznych Piły dotyczące Wawrzyńca Stasica. W końcu XVII wieku uregulował on swoją hipotekę w związku z oddaniem w dzierżawę należących do niego gruntów oraz późniejszą ich sprzedażą. Pamiętamy przy tym, że był on piwowarem i rolnikiem, a jako burmistrz miał też dochody z mostowego i opłat targowych oraz udział w dochodach z kar sądowych. Regulacja hipoteki Wawrzyńca Stasica jest datowana w czerwcu 1783 roku. Wynika z niej, że w owym czasie na przedmieściu Zamość, pod numerem hipotetycznym 188, Wawrzyniec Stasic posiadał dom mieszkalny (dziś siedziba muzeum przy ul. Browarnej 18) wraz z zabudowaniami folwarku: stodołą, oborą i owczarnią. Do tego folwarku należały tereny uprawne - pastwiska, łąki, ogrody - rozrzucone w kilkunastu kawałkach na całym obszarze ówczesnego miasta, min. "między folwarkiem Kotuń a łąkami miejskimi", "przy drodze śmiłowskiej", grunty w kierunku "na Byszki", "za Motylewem", "wzdłuż Gwdy przy drodze na Koszyce". Razem to było ponad 20 morgów gruntów, których właściciel hodował 6 krów i 3 cielęta, 100 owiec i 10 świń (o czym wiemy z kolei z opisu miasta Piły sporządzonego przez władze pruskie w marcu 1773 roku).

Regulacja hipoteki wymienia jeszcze jedną nieruchomość: "niezabudowany plac pod zabudowę" przy Hasselstrasse (według nomenklatury sprzed 1945 roku, dziś jest to ulica Budowlanych). Wolno się domyślać, że właśnie tam, między Starym i Nowym Rynkiem, stał dawniej główny dom Stasiców. Jak większość budynków w mieście był zapewne drewniany i spłonął podczas któregoś z licznych pożarów nawiedzających miasto. Ponieważ później nie był juz potrzebny - bo Wawrzyniec Stasic nie pełnił już najważniejszych urzędów w mieście, jego żona nie żyła od 1781 roku, synowie i córka mieszkali na stałe poza Piłą - nie został odbudowany. Pozostał po nim ów krótki zapis w księdze hipotetycznej. W sierpniu 1794 roku całą tę majętność Wawrzyniec Stasic sprzedał jej dotychczasowemu dzierżawcy Christianowi Lehnowi za kwotę 1600 talarów (płatnych monetą z "dobrego roku 1764"). Od tego czasu nikt z rodziny Stasiców w Pile już nie mieszkał.

Skromny dom przy ulicy Browarnej pozostał domem mieszkalnym innych pilskich rodzin do lutego 1945 roku, kiedy to został częściowo zniszczony. XVIII - wieczna szachulcowa konstrukcja nie wytrzymałaby kapitalnego remontu. Budynek trzeba było rozebrać i postawić go od nowa. Jego odbudową zajął się utworzony w 1946 roku Komitet Odbudowy Domu Staszica. Siłą napędową tegoż komitetu był ówczesny PPS ze swoimi przedwojennymi lewicowymi tradycjami. Do mieszkańców komitet skierował specjalną odezwę. Za 200 złotych, bo tyle kosztowała cegiełka, można było dołożyć swoją "cegłę" do Domku Staszica. Każda wpłata, każdy ofiarodawca był skrzętnie odnotowywany. I tak w ciągu zaledwie dwóch lat w czynie społecznym odbudowano rodzinną siedzibę Staszica.

Budynek został przeznaczony na muzeum najznakomitszego z pilan - Stanisława Staszica - funkcję muzealną pełni do dziś.

Opracowanie: Aragorn            

Skład: Paweł Czyżykowski (pavvlo)    

Linki do innych stron związanych z tym tematem:

> Muzeum Stanisława Staszica

> Życiorys Stanisława Staszica

Wykorzystano następujące materiały:

* Tygodnik Nowy - dodatek z okazji Dnia Miasta Piły, "Znamienici mieszczanie pilscy - rodzina Stasiców" - Józef Olejniczak

* Gazeta Poznańska "Jak domek Staszica budowano" - Agnieszka Świderska