.
	Foto-montaż pana J. Szwedzińskiego, przedstawiający usytuowanie dawnego ratusza wedle dzisiejszej zabudowy miasta.
	.

Piła, jak każde miasto, od początku swego istnienia posiadała ratusz. O pierwszej pilskiej siedzibie władz miasta nie wiadomo właściwie nic. Powszechnie przyjmuje się, że znajdowała się ona przy Starym Rynku – do XVII w. głównym placu miasta (obecnie rejon skrzyżowania ulic Wodnej i Piekarskiej). Karl Boese w książce „Geschichte der Stadt Schneidemühl” przypuszcza, że był to dość niewielki szachulcowy budynek kryty strzechą. Odbywały się w nim posiedzenia rady miasta i znajdowała się waga miejska. Stary ratusz spłonął w 1626 roku, w wielkim pożarze, który strawił niemal całe miasto.

Po pożarze właścicielka Piły – królowa Konstancja Habsburżanka – poleciła, aby jej sekretarz Samuel Targowski opracował nowy plan urbanistyczny miasta. Jego centrum stał się Nowy Rynek (obecnie zachodnia część placu Zwycięstwa), pośrodku którego wzniesiono nowy ratusz. Wygląd, jaki miał otrzymać ten budynek oraz całe miasto, określał przywilej, wystawiony przez Zygmunta III Wazę 19 marca 1627 roku. Dla ratusza przygotowano kwadratowy plac o boku 20 łokci (ok. 12 m). Budowla powinna otrzymać wieżę z zegarem oraz podcienia, w których kupcy i ich klienci mogliby schronić się przed niepogodą. Wewnątrz miały się znajdować dwie duże sale. W sali na parterze umieszczono wagę miejską, zaś prawdopodobnie na piętrze miały się odbywać zebrania magistratu. Nie wiadomo, czy ratusz wybudowano ściśle według tych zaleceń, ponieważ nie zachował się żaden inny opis tego budynku. Na przykład, jak pisze Zygmunt Boras w „Piła – zarys dziejów”, jest wątpliwe, czy faktycznie zakupiono zegar na wieżę, „gdyż zegary wieżowe były w owym czasie drogie i Piła niezbyt mogła sobie na taki luksus pozwolić”.

Następna wzmianka o ratuszu pochodzi dopiero z 20 września 1772 roku, czyli z dnia, w którym Piła została oficjalnie zajęta przez Prusy. Wówczas nad wejściem do ratusza przybito pruskiego orła. Radca Spalding zapisał w swoim sprawozdaniu, że budynek był w tak złym stanie, że posiedzenia ledwo mogły się w nim odbywać. W następnym sprawozdaniu, sporządzonym 7 kwietnia 1773 przez nadradcę Berndta, czytamy, iż z powodu groźby zawalenia ratusza posiedzenia magistratu odbywają się w domach burmistrza lub sędziego. Wkrótce zrujnowany budynek został rozebrany, a na jego miejscu w 1788 roku z rozkazu pruskiego generała von Usedoma wzniesiono odwach (wartownię) dla pilskiego garnizonu. Generał nie zważał na protesty mieszczan, powołujących się na przywilej z 1627 roku, zgodnie z którym pośrodku Rynku miał się znajdować wyłącznie ratusz

W 1782 roku Deputacja Kamery w Bydgoszczy przekazała miastu z przeznaczeniem na ratusz tzw. dom komendanta, wybudowany w połowie XVIII wieku dla dowódcy stacjonującego wówczas w mieście pułku husarii. Znajdował się on w południowej pierzei Nowego Rynku, mniej więcej na miejscu późniejszego hotelu „Pod Złotym Lwem”. Umieszczono w nim salę obrad, archiwum miejskie (przechowywano w nim akta, listy zastawne i księgi hipoteczne) oraz mieszkanie woźnego ratuszowego. Wkrótce okazało się jednak, że ze względu na zagrożenie pożarem – dom komendanta był bowiem budynkiem szachulcowym i krytym strzechą – archiwum musi zostać ponownie umieszczone w prywatnych mieszkaniach rajców. Dodatkowo w 1785 roku budynek nie nadawał się już do dalszego użytkowania, gdyż drewno tworzące jego konstrukcję zaczęło gnić. Plany budowy całkowicie nowego ratusza na tym miejscu, połączonego z jatkami i odwachem, spełzły na niczym. Ostatecznie dawny dom komendanta w 1786 roku odsprzedano właścicielowi sąsiedniej posesji, poczmistrzowi Ludwikowi Gericke, który wkrótce go rozebrał.

Przez następne półwiecze magistrat często zmieniał swoją siedzibę, mieszczącą się w rozmaitych prywatnych domach, wynajmowanych za średnio 30-40 talarów rocznie. Przez krótki okres był nią wspomniany już odwach pośrodku rynku. Jednakże w 1805 roku, w wyniku decyzji o budowie w tym miejscu nowego kościoła ewangelickiego, odwach musiał zostać zburzony.

Przełom przyniósł dopiero kolejny wielki pożar miasta, który wybuchł 7 lipca 1834 r. Strawił on niemalże całą zabudowę Nowego Rynku, także budynek, który wówczas pełnił rolę ratusza. Niestety razem z ratuszem doszczętnie spłonęło archiwum miejskie, w którym znajdowało się wiele bezcennych dokumentów dotyczących przeszłości miasta, między innymi rzekomy dokument lokacyjny z 1380 roku.

Prawdopodobnie jeszcze w 1834 roku narodziła się myśl budowy nowego ratusza. Na ten cel miasto nabyło parcelę w zachodniej pierzei Nowego Rynku, pod nr 19, na której przed pożarem znajdowała się stara kaplica i szkoła ewangelicka. Budowę ratusza zakończono w 1837 roku. Nie zachowały się żadne wizerunki tego budynku sprzed przebudowy w latach osiemdziesiątych XIX wieku, jednak można przypuszczać, że była to budowla piętrowa, zwrócona kalenicą równolegle do placu, z fasadą o skromnej dekoracji klasycystycznej. Zaprojektował ją najprawdopodobniej koordynujący odbudowę miasta radca budowlany Gustav Adolf Crüger. Wówczas z wyjątkiem kościoła ewangelickiego ratusz był najwyższym obiektem przy Rynku.

Tymczasem nadeszła druga połowa XIX wieku i gwałtowny rozwój Piły po zbudowaniu węzła kolejowego. Z tego względu konieczna stała się gruntowna rozbudowa siedziby władz. Zadecydowała o niej rada miasta w 1883 roku. Pracami pokierował rajca i architekt Friedrich Gottlieb Rademacher, projektant m.in. kościoła św. Stanisława Kostki oraz kilku pilskich szkół. Prowadzone były one w dwóch etapach. W pierwszym, trwającym w latach 1883-84, po rozebraniu stajni stojącej na zapleczu ratusza wzniesiono w jej miejscu duże dwupiętrowe skrzydło, prostopadłe do starego budynku. Pomieściło ono biura policji, kasę miejską, mieszkanie woźnego, a w piwnicy pięć cel aresztu policyjnego. W drugim etapie, w 1887 roku, ratusz otrzymał nową fasadę od strony placu, utrzymaną w modnych wówczas formach renesansu północnego, wykonaną przez pilskich rzemieślników.

Już wkrótce dotychczasowe pomieszczenia ratusza znowu okazały się niewystarczające. Przyczyną tego stanu rzeczy było m.in. utworzenie powiatu miejskiego w 1914 roku, które wymusiło powstanie kilku nowych instytucji miejskich oraz rozbudowę istniejących. Magistrat rozpoczął zatem wykupywanie z rąk prywatnych kamienic przylegających z obu stron do ratusza w celu umieszczenia w nich biur. Od początku XX wieku do lat 30. zakupiono kolejno domy nr: 18 (w latach 1802-1804 była to tymczasowa siedziba magistratu), 20, 17 oraz 16. Należy nadmienić, że wszystkie te budynki różniły się między sobą zarówno wysokością, jak i liczbą pięter. Oprócz samego ratusza umieszczono w nich także kilka innych instytucji, takich jak: urząd budowlany, urząd ubezpieczeniowy, zarząd lasów komunalnych, urząd stanu cywilnego, posterunek policji, czy wreszcie centralę alarmową straży pożarnej.

Lata dwudzieste XX wieku to okres dalszego rozwoju miasta. Zaczęto myśleć o budowie nowej, godniejszej siedziby władz miejskich. Miała się ona znajdować w tzw. dzielnicy rządowej, budowanej wokół Rynku Końskiego (obecny pl. Staszica). W 1925 roku rozpisano konkurs na projekt zabudowy tego rejonu, obejmujący także nowy budynek ratusza. Zwyciężył w nim projekt dwójki architektów ze Stuttgartu: prof. Paula Bonatza i Fritza E. Scholera. Stuttgartczycy usytuowali ratusz na niewielkim placu na zachód od Rynku Końskiego, z grubsza odpowiadającym dzisiejszemu placowi Domańskiego. Według ich koncepcji miał to być imponujący, ośmiopiętrowy wieżowiec, wyposażony w dwa ciągi wind. Wśród okolicznych budynków miała się znajdować hala targowa (pierwszy tego typu obiekt w mieście). Dodatkowe pomieszczenia magistratu miały się znaleźć w połączonym z wieżowcem kwartale dwupiętrowych budynków o spadzistych dachach, usytuowanym między Rynkiem Końskim a ratuszem.

Niestety ze względów finansowych śmiała koncepcja Bonatza i Scholera od początku nie miała zbyt wielkich szans na realizację (warto w tym miejscu dodać, że pierwszy wieżowiec w mieście ostatecznie powstał ponad 40 lat później – był to tzw. „Piła Wita” przy pl. Zwycięstwa). Dodatkowo już wkrótce pieniądze zgromadzone na budowę ratusza miasto przeznaczyło na zakwaterowanie tzw. optantów, czyli Niemców przesiedlanych z Polski od 1925 roku.

W następnych latach pojawiało się jeszcze kilka planów i propozycji dotyczących budowy nowego ratusza, jednakże żadna z nich nie została zrealizowana. Poważniej zaczęto zajmować się tym tematem na krótko przed wybuchem II wojny światowej. Najprawdopodobniej planowano wówczas wzniesienie nowego, dużego gmachu na miejscu wyburzonych kamieniczek ratuszowych. W latach 1939-1941 na czynności przygotowawcze związane z budową przeznaczono z budżetu miasta łącznie 20 tysięcy marek, zaś 200 tysięcy marek zgromadzono jako rezerwę. Ze względu na trwającą wojnę także te plany nie zostały zrealizowane, kamienice ratuszowe zostały natomiast wypalone w trakcie walk o miasto w lutym 1945 roku. Od tego czasu władze miasta przeniosły się do budynku przy pl. Staszica 10, gdzie mają swoją siedzibę po dzień dzisiejszy. Ale to już zupełnie inna historia...