Piła, tak jak większość miast posiadała niegdyś „Starówkę”, nazywała się ona „Nowym Rynkiem”, dlatego, że równocześnie istniał drugi nazywany „Starym Rynkiem” (plac Hindenburg). Od końca wojny do 1976 roku pl. Powstańców Wielkopolskich i przyległe do niego ulice pozwalały na wyobrażenie sobie starej zabudowy śródmieścia.

Kształt obecnego Placu Zwycięstwa został wytyczony w 1626 roku, po wielkim pożarze, który nawiedził Piłę.

379 lat temu w 1626 roku w Pile wybuchł wielki pożar, który niemal całkowicie strawił miasto. Wieść o strasznym pożarze dotarła do królowej Konstancji - właścicielki Piły. Królowa Konstancja postanowiła, aby odbudowano miasto w nowym kształcie. Chciała, aby tragedia, która prawie doszczętnie zniszczyła miasto nie powtórzyła się więcej. W tym celu wytyczenie nowego kształtu śródmieścia powierzyła swojemu sekretarzowi Samuelowi Tarjowskiemu. W celu uniknięcia następnych pożarów ulice wytyczono znacznie szersze, rynek został wytyczony na bazie kwadratu o bokach 80 metrów. Odbudowane domy wokół nowego placu były przeważnie drewniane, kryte dachówką, ze stodołami i oborami na ich zapleczu, a w środku pomiędzy domami stanął ratusz. Tak było po 1626 roku.

Mimo starań Królowej w zapobieganiu pożarom w 1781 roku Piłę nawiedził kolejny pożar, który przyczynił się do następnych zmian w architekturze miasta. Piła zyskała nowy lepszy wygląd. Jednym ze znaczniejszych obiektów, jaki wzniesiono na Nowym Rynku po tym pożarze w 1822 roku był kościół Ewangelicki wybudowany według projektu berlińskiego architekta Schnickla. Przed kościołem wznosił się pomnik króla i cesarza Niemiec Wilhelma I. Z tyłu kościoła stała granitowa kolumna a na niej szlachcic ze spiżu. Pomnik ten został wzniesiony na pamiątkę "walk wyzwoleńczych" (Befreiungskrieg) państwa Pruskiego z armią francuską 1813 – 1814.

W roku 1834 wybuchł kolejny wielki pożar, który zniszczył doszczętnie 200 zabudowań, w tym wszystkie przy Nowym Rynku. Strawił także ratusz, w którym znajdowało się archiwum z dokumentami dziejów Piły. Jedyną budowlą, która ocalała na rynku był Kościół. Pozostałe budynki były zbudowane z drewna, najbardziej dostępnego surowca w okolicach Piły, co niestety miało duże znaczenia podczas klęsk żywiołowych.

Po raz kolejny odbudowano miasto i rynek, ale użyto jednak w tym celu materiałów bardziej odpornych na ogień. Domy usytuowane przy Nowym Rynku zostały wzniesione w technologii „muru pruskiego” (drewniany szkielet wypełniony cegłą). A ulice dochodzące do rynku i sam rynek zostały pokryte brukiem. Wzniesiono nowy ratusz, którego budowę zakończono w roku 1837.

Stanął on w miejscu Kaplicy Ewangelickiej (domu modlitwy). Przebudowany i zmodernizowany ponownie w latach 1883 – 1887. Otrzymał nową fasadę, dobudowano piętro.

Ratusz był najwyższym po kościele Luterańskim budynkiem na Nowym Rynku.

Do Nowego Rynku można było dojść sześcioma ulicami.

Najważniejszą z nich była Mostowa (Brückenstraße), przebiegała nad rzeczką Młynówką.

Łączyła ona Nowy Rynek z placem Hindenburg (Starym Rynkiem), przy którym znajdował się kościół Chrystusa (sekty Jana Czerskiego potem Staroluteran). Na środku placu stał pomnik, który wybudowano na wniosek organizacji byłych wojskowych, tzw. „Kriegervereiny”, upamiętniał on bojowników niemieckich, biorących udział w I Wojnie Światowej.

Z czasem to ustronne miejsce, w którym stał pomnik było coraz częściej odwiedzane w celach, które niewiele miały z patriotyzmem wspólnego. Nieliczni przechodnie zatrzymywali się tam dla załatwiania potrzeb fizjologicznych.

Kolejną ulicą prowadzącą na Nowy Rynek była Młyńska (Mühlenstraße). Z rynku można było dojść nią do Polskiego kościoła Matki Boskiej i św. Jana fundowanego przed rokiem 1449.

Przy polskim Kościele był stary drewniany most, dzisiejszy most Chrobrego, przed którym stał pomnik „Starego Fryca”. W pobliżu kościoła przy drodze znajdowała się fabryka mebli Ferdynanda Haro.

Ulica Poznańska (Posenerstraße) dzisiaj Śródmiejska jako trzecia ulica dochodząca do Nowego Rynku, była jednym z ciągów handlowo – usługowych. Jej położenie i przeznaczenie nie uległo większym zmianom w czasach obecnych, inna jest zabudowa architektoniczna. Została ona również zamknięta dla ruchu kołowego, co pozwoliło utworzyć tzw. deptak. Pozostałością zabudowań po dawnej Poznańskiej w czasach obecnych jest stojący na narożniku ulicy (Śródmiejskiej i 1 - go Maja) kiedyś dom handlowy oraz następne trzy przylegające do niego budynki.

Kolejną znaczącą ulicą wychodzącą z rynku była ulica Fryderykowska (Friedrichstraße), której przedłużeniem była Berlinerstraße obecnie Bohaterów Stalingradu. Ulica ta, jak sama nazwa wskazuje od samego Nowego Rynku prosto poza miasto była drogą prowadzącą do Berlina.

Pozostałe ulice dochodzące do Nowego rynku to Schlagrterstraße oraz Hasselstraße.

W roku 1871 główne ulice miasta oraz sam rynek zostały skanalizowane. W mieście w tym samym roku została także zakończona budowa gazowni miejskiej. Nowy Rynek oraz przyległe ulice rozbłysnęły światłem lamp gazowych. Piła nabrała wielkomiejskiego wyglądu.

Schneidemuhl tak jak i inne miasta była nawiedzana przez różnego rodzaju epidemie. W roku 1709 – 1710 z powodu panującej dżumy i ucieczki przed tą chorobą w mieście pozostało 7 osób. W 1806 roku na czerwonkę i ospę zmarło 36 osób. W latach 1831/1848 epidemia cholery spowodowała duże spustoszenia wśród ludności. Powstał nowy cmentarz na przedmieściu berlińskim, dziś lasy za ulicą Adama Mickiewicza.

Po kolejnej epidemii cholery w 1892 roku podjęto decyzję o budowie wodociągu. Podczas tej inwestycji nastąpiła nagła erupcja wód gruntowych „kurzawka”. Miasto Schneidemuhl borykało się z wyciekiem długie tygodnie, zostało podmytych i uszkodzonych kilkanaście budynków

Po czterdziestu latach od wybudowania gazowni miejskiej, gazowe oświetlenie ulic zostało zastąpione lampami elektrycznymi.

Od 1927 roku na Nowym Rynku był główny przystanek dwóch linii autobusowych. Pierwsza linia prowadziła od dworca kolejowego do Koszyc oraz dalej do Hammer. Drugą linią można było dojechać do jeziora Piaszczyste (Sand See) oraz na koniec dzisiejszej Bydgoskiej (Brombergerstraße).

W 1930 roku były już trzy linie autobusowe, a wkrótce cztery. Wszystkie cztery trasy jazdy autobusów miejskich krzyżowały się na Nowym Rynku.

W XIX w. ratusz miejski znajdował się w zachodniej części rynku w miejscu dzisiejszego bloku tzw. ”Pod zegarem”.

W tym samym ciągu budynków na narożniku Nowego Rynku i Friedrichstraße znajdował się duży sklep z artykułami do wykańczania mieszkań. Można było w nim kupić stylowe żyrandole, dekoracyjne wazony do kwiatów, porcelanę i wiele innych. Po przeciwnej stronie ulicy mieściła się apteka z wieloletnią tradycją założona w 1784 roku. Dalej po jej lewej stronie damski zakład fryzjerski.

Po przeciwnej stronie ratusza (wschodniej) stała winiarnia Paula Dreiera. Obok niej po lewej stronie sklep z winem WEIN-GROSSHANDLUNG. Oraz inne budynki w większości jednopiętrowe z poddaszem.

Do dziś dnia zachowany został chodnik z płyt kamiennych wraz z ulicą z granitowych kostek. Większość ulic Piły (Schneidemuhl) miała nawierzchnię wykończoną w ten sposób.

Za chodnikiem rośnie dziś żywopłot wyznaczający dawniejszą linię zabudowy wschodniej części Nowego Rynku. Wschodnia cześć rynku zabudowana była aż do ulicy Kościelnej (Kirch), przy której po drugiej stronie stał kościół katolicki św. Jana. W miejscu, którego dziś stoi hotel Rodło.

Południową cześć rynku reprezentował hotel Pod Złotym Lwem, a za nim wlot handlowej ulicy Śródmiejskiej (Posenerstraße).

Na północnej części rynku przy narożniku ulicy (Hasselstraße) był hotel „Preussenhof”.

Przebudowa śródmieścia, tworzenie nowych arterii przebiegających przez śródmieście zmieniło na zawsze obraz starej Piły.

Zniszczenia walkami wyzwoleńczymi były na tyle znaczące, że nie pozwoliły na odbudowe zrujnowanych budowli miasta.

Może dzięki temu mamy nowe śródmieście.

Wspaniale prezentujący się deptak, ulicę Śródmiejską, plac Zwycięstwa, na którym stoi pomnik "Tysiąclecia" w otoczeniu wspaniałych krzewów, klombów z kwiatami oraz drzew pamiętających przedwojenną historię Piły.

Obecnie pozostały nam fotografie, na których została uwieczniona Schneidemuhl oraz domysły, jak żyło się w tym już nieistniejącym mieście.

Materiał opracował: ARTIsss, Paweł Czyżykowski (pavvlo)         

Wykorzystano następujące materiały:

Włodzimierz Łęcki – „Piła i okolice”,

Zygmunt Boras, Zbigniew Dworecki – „Piła zarys dziejów”,

Maria Wawrykowa – „Dzieje Niemiec 1789 – 1871”,

Władysław Czapliński, Adam Galos, Wacław Korta – „Historia Niemiec”,

Kazimierz Szwarcenberg – Czerny – Rocznik Pilski 1960 – 1962 t. I,II,