W grudniu 2005 roku mija trzydziesta rocznica wysadzenia w powietrze murów najcenniejszego zabytku Piły - kościoła p.w. św. Janów. Na jego miejscu obecnie znajduje się hotel "Rodło". Warto z tej okazji przybliżyć dzieje świątyni.

Według nieudokumentowanych przekazów fundatorką pierwszego kościoła w Pile miała być królowa Jadwiga. Ze źródeł kościelnych - poznańskich ksiąg konsystorskich - wynika, że kościół parafialny w Pile pod wezwaniem św. Wojciecha, Stanisława i Marcina był fundowany już przed 1449 r.; miało to związek z pierwszą lokacją miasta. Przed powstaniem parafii Piła razem ze wsią Biała należała do parafii ujskiej. Prawo do patronatu nad pilską świątynią posiadał król. Pierwszy kościół był budowlą drewnianą, usytuowaną nad Gwdą, na miejscu późniejszego kościoła św. Janów. Ówczesny proboszcz pilski, imieniem Michał, był wzmiankowany we wspomnianych aktach konsystorskich już w roku 1451; spełniał on tę funkcję do 1460 r. Jego następcy to: Mikołaj Trzebuchowski (lub Trzebowski; 1460-77) niejaki Piotr (1477-81) i Mikołaj z Mosiny. Pilska parafia była dość rozległa. Oprócz Piły obejmowała także sąsiednie wsie: Motylewo, Stobno, Kotuń, Pokrzywnicę, Szydłowo, Dolaszewo, Zawadę, Koszyce, Kuźnicę, 5 osad młyńskich a nawet Jastrowie, a od początku XVII w. również Łubiankę. Do plebana należały: łan roli, łąka, kilka zagród, dom i daniny. W połowie XVI w. do Piły dotarła reformacja. Miejscowy pleban zmuszony został w 1556 r. do ustąpienia, a kościół został przekazany ewangelikom przez starostę pilskiego i wojewodę poznańskiego Łukasza Górkę. Dopiero w 1586 r. wojewoda poznański Stanisław Górka zwrócił kościół katolikom; pierwszym od 30 lat proboszczem został Pilanin - Marcin Gumowski.

Pod koniec XVI w. stary kościół był już w bardzo złym stanie technicznym. Rajcy miejscy zanosili więc do króla Zygmunta III Wazy i jego żony Konstancji prośby o budowę nowej świątyni. Zimą 1619 r. para królewska wydała odpowiednie dokumenty i budowa ruszyła. Fundatorką nowej świątyni była głównie królowa Konstancja. Nieukończony kościół spłonął podczas wielkiego pożaru miasta w 1626 r., jednak już dwa lata później mury świątyni pod nowym wezwaniem Najświętszej Maryi Panny i św. Jana Chrzciciela były gotowe. Nowy kościół nazywany był kolegiackim, chociaż formalnie nigdy nie miał takiego tytułu. Posiadał on ceglane prezbiterium utrzymane w stylu późnogotyckim. Nieco później dobudowano do niego murowaną zakrystię z umieszczoną nad nią kaplicą Zwiastowania NMP, ufundowaną przez ród Katlewskich, oraz drewnianą nawę główną. W latach 1726-29 wzniesiono na jej miejscu nawę o konstrukcji szachulcowej. Jeszcze pod koniec tego wieku zastąpiono ją ceglaną, otynkowaną nawą w stylu późnobarokowym. Prezbiterium i nawę nakryto wówczas trójspadowym dachem. Ostateczny kształt budowla uzyskała w latach 1844-45, kiedy to otrzymała nową fasadę z dwiema wieżami zwieńczonymi hełmami. Całość świątyni zachowała pierwotne założenie o cechach typowych późnogotyckich świątyń z początku XVII w. We wnętrzu kościoła znajdowały się trzy ołtarze. W ołtarzu głównym znajdowały się drewniane rzeźby Matki Bożej i św. Wojciecha oraz Stanisława. W 1745 r. zastąpiono je rzeźbami św. Jana Chrzciciela i św. Jana Ewangelisty. Ci święci zostali wówczas aż do 1945 r. patronami kościoła. Kościół posiadał organy z sześciogłosowym pozytywem, a także bogaty zasób sreber, naczyń liturgicznych z cyny, starych ornatów oraz pięć obrazów. Jeden z nich przedstawiał Matkę Boską namalowaną "greckim kolorem". W świątyni w niedzielę i święta odprawiano dwie msze święte: rano z kazaniem po niemiecku, a w południe sumę z kazaniem po polsku. Przy kościele działały bractwa: różańcowe i św. Anny.

W tym miejscu warto wspomnieć o obiektach znajdujących się w pobliżu kościoła. Wokół świątyni rozciągał się cmentarz zlikwidowany w 1835 r. po założeniu nowego cmentarza na Przedmieściu Berlińskim. Do parafii należały: plebania, szkoła i szpital-przytułek. W zbiorach biblioteki plebanii znajdowało się kilkadziesiąt ksiąg, m.in.: Biblia w tłumaczeniu ks. Jakuba Wujka, kazania i dzieła filozoficzne, żywot św. Stanisława, a nawet Sonety Petrarki.

1 listopada 1755 r. w kościele św. Janów ochrzczony został Stanisław Staszic. W 1772 r. oddział husarii polskiej opuszczający miasto po pierwszym rozbiorze Polski pozostawił na chórze kościoła armatkę, hełmy i husarskie zbroje ze skrzydłami. W połowie XIX w. zostały one wywiezione z Piły przez księcia Karola, syna Fryderyka III. W latach 1797-1806 proboszczem pilskim był znany historyk i pedagog - ks. Ignacy Bocheński. Niestety Bocheński, mieszkający w Białej i będący także tam proboszczem, zaniedbywał pilską parafię; w zachowanych przekazach można przeczytać, że ksiądz "unikając subiekcji i ekspensy w największe tylko uroczystości dojeżdżał". Pilscy parafianie wystosowali więc skargę do biskupa, podpisaną przez 126 osób; Bocheński wkrótce przeniósł się jednak do Bydgoszczy.
W XIX w., pomimo germanizacji miasta, znaczny odsetek parafian stanowili Polacy. Do lat 30. w kościele 16 razy do roku odprawiano msze z kazaniami w języku polskim. W połowie tego wieku kazania po polsku odprawiano już tylko dwa razy - w Wielki Piątek i uroczystość św. Anny (26 lipca). Od 1860 r. miejscowi Polacy oraz żołnierze narodowości polskiej stacjonujący w Pile pisali petycje do władz kościelnych o słowo Boże w ojczystym języku. Ich starania poparł proboszcz L. Stock, pełniący tę funkcję w latach 1856-1904. Argumentował on, że pilski kościół farny był fundowany i dotowany przez polskich królów i wielmożów. W 1905 r. w prezbiterium świątyni umieszczono tablicę poświęconą pamięci Stanisława Staszica. Została ona ufundowana jeszcze w 1876 r. przez Wydział Przyrodniczy Poznańskiego Towarzystwa Przyjaciół Nauk.

W 1915 r. utworzono polski chór kościelny, przekształcony dwa lata później w słynne Towarzystwo Śpiewacze "Halka". Jego założycielem był ksiądz Zygmunt Dykiert - późniejszy przewodniczący Polskiej Rady Ludowej. Z patriotycznej postawy znani byli także księża: J. Flacha, K. Robakowski, J. Zalewski (usunięci na żądanie władz pruskich), J. Pałkowski, St. Podkomorski (wytoczono im procesy za działalność antypaństwową), W. Pyszka (opiekun Polskiego Towarzystwa Przemysłowego), S. Jankiewicz, A. Szubczyński, A. Tuchocki i A. Zarzycki. Z powodu dużej liczby Polaków wśród wiernych oraz polskich organizacji istniejących przy kościele pilska świątynia była nawet nazywana "polskim kościołem".

W 1920 r. przed kościołem św. Janów, obok wjazdu na most, ustawiono przeniesiony z Bydgoszczy pomnik króla Fryderyka Wielkiego - "Starego Fryca". W okresie międzywojennym w kościele w niedziele i święta nadal występował chór "Halka"; od czasu do czasu czytano też Ewangelię w języku polskim. Ostatni występ "Halki" miał miejsce w ostatnią niedzielę przed 1 września 1939 r. W maju 1935 r. na zlecenie Konsulatu RP w Pile w kościele odbyła się msza św. za duszę Józefa Piłsudskiego. Stała się ona manifestacją patriotyczną, na którą przybyło wielu Polaków. W okresie II wojny światowej ks. A. Schulte odprawił kilka mszy dla polskich robotników przymusowych.
Podczas walk o Piłę w lutym 1945 r. kościół św. Janów został poważnie uszkodzony. Dach i sklepienia zostały zniszczone, a wnętrze wypalone. Przez następne 30 lat snuto różne plany związane z ruinami świątyni. Na początku lat 60. przybył do Piły przedstawiciel kościoła polskokatolickiego, by zorientować się w możliwościach odbudowy i założenia parafii. Na rzecz odbudowy działali m.in. dr A. Schnitter, K. Czerwiński i A. Jasiek. Największe szanse realizacji miał pomysł Z. Narkiewicz, który zakładał odbudowę prezbiterium kościoła z przeznaczeniem na bibliotekę miejską. Pod koniec lat 60. poznańscy konserwatorzy opracowali nawet projekt odbudowy, a z Poznania sprowadzono stalową konstrukcję dachu prezbiterium. Rozkradana latami, została złomowana ok. 1972 r. Inny projekt zakładał pozostawienie zrujnowanej świątyni w charakterze pomnika wojny. Niestety, żaden z tych projektów nie doczekał się realizacji.

W tym samym czasie prezydent Piły Stanisław Maciejewski zaproponował wyburzenie ruin i wzniesienie w ich miejscu hotelu; rozpoczęto rozmowy z organizacją turystyczną "Gromada", ale zostały one zerwane z przyczyn finansowych. Koncepcję tę podjęli w 1975 r. wojewoda pilski Andrzej Śliwiński i I sekretarz KW PZPR Alfred Kowalski. Jesienią tego roku biskup gorzowski W. Pluta wydał zgodę na rozbiórkę ruin kościoła. W zamian kuria otrzymała zgodę na budowę nowego kościoła na osiedlu Górnym. Wkrótce rozpoczęło się burzenie, początkowo "tradycyjnymi" metodami, które jednak nie przyniosły rezultatu. Postanowiono więc, że kościół zostanie wysadzony w powietrze. 19 i 20 grudnia 1975 r. minerzy z pilskiego Przedsiębiorstwa Poszukiwań Nafty i Gazu przystąpili do wiercenia otworów i zakładania ładunków wybuchowych. Akcję wizytowali A. Śliwiński i A. Kowalski. Łącznie zużyto 100 kg amonitu skalnego (materiału wybuchowego), wywiercono 181 otworów. Odpalenie ładunków nastąpiło 20 grudnia o godzinie 17. Mury świątyni uniosły się do góry i runęły. Na czas trwania operacji zamknięto most Bolesława Chrobrego, a ruch na przyległych ulicach został wstrzymany. Gruzy zostały uprzątnięte w ciągu kilku dni; część gruzu użyto do wzmocnienia brzegów wyspy. Warto wspomnieć, że razem z kościołem został rozebrany stojący obok dom parafialny. Kilka lat wcześniej, podczas budowy al. Piastów, zburzono stojący naprzeciwko świątyni zabytkowy budynek dawnej szkoły katolickiej, pochodzący z 1837 r. Na miejscu zburzonego kościoła w latach 1977-87 zbudowano hotel "Rodło".
Po kościele św. Janów pozostały jednak nie tylko wspomnienia i fotografie. W zbiorach Muzeum Okręgowego przetrwało 15 drewnianych rzeźb barokowych z XVII-XVIII w. Sześć z nich oraz świecznik zakonserwowano i wyeksponowano na stałej wystawie poświęconej historii Piły. W Muzeum S. Staszica można natomiast oglądać wspomnianą tablicę upamiętniającą Staszica, która przetrwała w murach kościoła aż do grudnia 1975 r. Do parafii św. Rodziny należą XVII-wieczne księgi parafii św. Janów. W kościele św. Rodziny znajduje się natomiast fragment ołtarza z obrazem "Ostatnia Wieczerza", również pochodzący z najstarszej pilskiej świątyni.
 

Materiał opracował: Krzysztof Świniarski.

Linki do innych stron związanych z tym tematem:

> Dyskusja prowadzona na ten temat na naszym forum.

Wykorzystano następujące materiały:

* "Piła, zarys dziejów" - Z. Boras, Z. Dworecki
* "Kronika Wielkopolski" 1/2000 - "Z dziejów kościoła św. Jana Chrzciciela i św. Jana Ewangelisty w Pile" - M. Fijałkowski
* "Tygodnik Pilski" 1/2001 - "Był kościół..." - M. Fijałkowski
* "Tygodnik Pilski" 49/2004 - "Kościół runął o siedemnastej" - M. Nicpoń
* "Monitor Pilski" 2/1990 - "Kościół św. Jana Chrzciciela" - R. Chwaliszewski