|
UMIEJSCOWIENIE,
PRZEZNACZENIE I WARUNKI POWSTAWANIA OBIEKTU
Najstarszym obiektem sakralnym
Piły jest neogotycki kościół pod wezwaniem
św. Stanisława Kostki. Za inicjatora budowy
świątyni uznaje się Friedricha Gotlieba Rademachera, ówczesnego prowizora
kościelnego, radnego miejskiego i majstra
ciesielskiego. Człowieka, który w 1893 roku
odważył się zaapelować o pomoc dla
niszczonej „studnią nieszczęścia” Piły.
|
 |
|
Kościół pod wezwaniem św. Stanisława Kostki. |
Zaraz potem, jako pewnego rodzaju wotum za
pomyślne odwrócenie tragedii miasta,
postanowił wznieść kościół według swego
projektu.
Pracę budowlane rozpoczęto w
maju 1896 roku, a już 1 listopada 1897 roku
nowy, wystawiony rękoma pilskich
rzemieślników, kościół poświęcił Generalny
Superintendent D. Hesekiel. Jak wynika z
dokumentu z 12.10.1896, znalezionego w
puszce podczas powojennej naprawy wieży,
budowniczym był właśnie F. G. Rademacher,
prace blacharskie zaś wykonała firma
Juliusza Grohsa z Piły. Z przekazów wynika,
że najważniejsze partie wieży wykonał uczeń
blacharski Wilhelm Bucholz. Łączny koszt
zakupu gruntu od władz komunalnych i samej
budowy wyniósł 86000 ówczesnych marek.
Pierwszym jej proboszczem, aż po
rok 1911, był pastor Eugen Schrotter. Jego
to staraniem, w dniu 1 kwietnia 1909 roku za
sumę 30000 marek oddano do użytku plebanię.
Kościół poświęcono 1.11.1897.
Kościół położony jest w centrum
miasta przy ulicy Browarnej na Przedmieściu
Bydgoskim, na wschodnim brzegu Gwdy,
nieopodal kładki łączącej dwa brzegi. Plac,
na którym stoi świątynia oddzielona jest od
ulicy ozdobnym,
żeliwnym ogrodzeniem z końca
XIX wieku z dwoma bramami prowadzącymi do
wejścia głównego świątyni oraz dodatkową
bramą i furtką prowadzącą na teren plebani.
Pozostałe bloki działki zbliżone są
kształtem do prostokąta i ogrodzone płotem z
siatki osadzonej w metalowych rurach na
podmurówce.
Cmentarz kościelny usytuowany
jest na płaskim terenie z niewielkim
spadkiem w kierunku rzeki. Na południowy
zachód od kościoła znajduje się pastorówka,
obok, plebania. W północnej części ołtarz
polowy. Przed głównym wejściem do kościoła
usytuowany jest półkolisty klomb z róż.
Nieco dalej krzyż misyjny. Od bramy przed
kościołem do wejścia głównego biegną
łukowato wygięte drogi, wybrukowane „kocimi
łbami”. Od strony południowo-zachodniej
położony jest chodnik aż do plebani.
KRÓTKIE
DZIEJE OBIEKTU
Jak już wspomniałem, pierwszym
proboszczem był pastor Eugen Schrotter. Od
tamtego okresu aż po luty 1945 roku kolejne
roczniki pilan - ewangelików słuchało słowa
bożego głoszonego w Lutherkirche. U progu
1945 roku kościół podzielił los pozostałych
pilskich świątyń, choć można by rzec, że los
obszedł się z nim łaskawie, bo chociaż
naruszony pociskami i zbezczeszczony -
jednak stał. Ojcowie kapucyni, którzy jako
pierwsi duchowni polscy osiedlili się we
wracającej do Macierzy Pile zainteresowali
się nim na życzenie ks. Edmunda Nowickiego -
Administratora Apostolskiego w Gorzowie.
O stanie obiektu świadczy zapis w kronice
parafialnej: „w kościele było wyszabrowane
wszystko, okna wszystkie wybite, ławki
powywracane, ołtarza zupełnie nie było”. Na
apel księdza proboszcza kościół
wyremontowano i przywrócono mu godność Domu
Bożego.
Swego czasu duszą wszystkich
działań w świątyni był ówczesny prefekt
szkół pilskich o. Ireneusz Nowak - kapucyn.
Dzięki jego staraniom wyremontowano
zdewastowana pastorówkę, aby zorganizować w
niej tętniącą życiem towarzyskim salę z
prowizoryczna sceną. W 1953 roku dokonano
najniezbędniejszej renowacji kościoła.
Jednak już w 5 lat później trzeba ją było
powtórzyć. Polegała ona głównie na łataniu
sypiącego się łupkowego pokrycia dachu,
oszkleniu otworów zegarowych na wieży,
zaklejaniu dziur po pociskach w murach
zewnętrznych oraz naprawie metalowego
ogrodzenia. Następny wielki remont
przeprowadzono w kościele od 28 września
do30 listopada 1975 roku. Wzmocniono wówczas
konstrukcje dachu i wieży wraz z wieńczącym
ją krzyżem. „Łatany” łupek zastąpiono blachą
cynową. Wymieniono instalacje elektryczną,
naprawiono stolarkę i oszklenie. Całość
wnętrz gruntownie przemalowano oraz
ustawiono ołtarz soborowy według projektu o.
Anzelma. Nad przebiegiem prac czuwał o. mgr
Bogusław Lech.
OPIS WYGLĄDU
ZEWNĘTRZNEGO I WEWNĘTRZNEGO OBIEKTU
Ściany zbudowane są z cegły i
obłożone klinkierem. Fundament z kamienia
łamanego, także obłożony klinkierem.
Sklepienia w kruchcie i prezbiterium są
murowane; w kruchcie ośmiopolowe, w
prezbiterium dwunastopolowe. W nawie
drewniany pułap podwieszony na krokwi i
ściągnięty śrubami rzymskimi. W zakrystii i
bocznych kruchtach stropy wykonane są z
drewna z podsufiką. Drewniane stropy belkowe
znajdują się także w wieży, na chórze i
salkach katechetycznych. Wieża nakryta
hełmem iglicowym, złożonym na rzucie
ośmioboku i pokryta blachą cynkową. Nawa i
prezbiterium wraz z przybudówkami pomalowana
szarą farbą.
Drzwi kościoła są przeważnie dwuskrzydłowe,
pełne, z oszklonymi, łukowymi nadświetlami z
witrażem z motywem rozety. Konstrukcja
ramowo-płycinowo na czopowych zawiasach z
ozdobnymi okuciami i szyldzikiem. Drzwi do
klatek schodowych bez nadświetla, do
zakrystii zaś deskowe, wzmocnione w
kształcie odwróconej litery V, umieszczonej
między dwoma poziomymi deskami. Zawiasy
pasowe z hakiem i nadświetlem. Do kotłowni
ramowo-płycinowe na zawiasach czopowych.
Drzwi wewnętrzne z kruchty pod wieżą do nawy
- wahadłowe, ramowo-płycinowe z czopowymi
zawiasami. Do klatek schodowych dwu, a do
zakrystii jednoskrzydłowe, także
ramowo-płycinowe, zamknięte ostrołukiem. Do
krucht z nawy - dwuskrzydłowe, tępe na
czopowych zawiasach z listwą przymykową.
Okna są osadzone w murowanych
obokniach, wzmocnione płaskownikami. W nawie
ostrołukowate z rozetą w części górnej.
Poniżej wpisane dwa mniejsze ostrołuki,
niektóre z wywietrznikami, pozostałe
ostrołukowe lub okrągłe. W prezbiterium
witraże wykonane w 1963 roku i osadzone w
ołowiu. W zakrystii ozdobna metalowa krata
wykonana z prętów. Okna w wieży - żaluzjowe,
na chórze i salkach - drewniane okna
krosnowe, dwuskrzydłowe z częścią uchylną.
Skrzydła sześciokwaterowe.
Kościół pod wezwaniem św.
Stanisława Kostki jest kościołem
jednonawowym na rzucie prostokąta. Ma sześć
przęseł i wieżę od strony północnej na
rzucie zbliżonym do kwadratu. Główne
wejście w dolnej kondygnacji. Naroża
oszkarpowane. Do bocznych ścian wieży
przylegają klatki schodowe na rzucie
prostokąta o ściętym przednim narożniku.
Ściany nawy oszkarpowane. Prezbiterium
prostokątne, trójbocznie oszkarpowane z
dwoma przylegającymi pomieszczeniami od
wschodu (składzik) i zachodu (zakrystia).
Bryła wysmukła z dominatą wierzy
nakrytej wysokim, bocznym, ostrosłupowym
hełmem. Nawa nakryta jest dachem
dwuspadowym, klatki schodowe wielospadowym,
prezbiterium pięciospadowym, a kruchty,
zakrystia i składzik dwuspadowym. Budynek
kościoła jest podpiwniczony pod składzikiem
od południowo-wschodniej strony.
Wszystkie elewacje posiadają
cokół z łagodnym profilem w części górnej.
Elewacja frontowa północna o zróżnicowanej
wysokości z wieżą umieszczona centralnie,
gdzie w przyziemiu ostrołukowy, ceglany
portal o profilu wałka. Nad nim na osi
okrągłe okno. Ściany gładkie, nad czwartą
kondygnacją gzyms z wysuniętych cegieł. Okno
ostatniej szóstej kondygnacji wieży okrągłe,
na narożach ukośne. Z boków wieży niskie
dwukondygnacyjne klatki schodowe. Wejścia do
nich z boku od strony wschodniej i
zachodniej. Ściany zwieńczone profilowanym
gzymsem, oświetlone niewielkimi,
ostrołukowymi okienkami. Elewacja boczne
analogiczne sześcioosiowe z dużymi,
ostrołukowymi oknami. Każde przęsło
oddzielone jest dwuuskokową szkarpą. W
ostatniej szóstej osi przy prezbiterium
kruchty z okrągłymi oknami nad ostrołukowym
otworem drzwiowym w szczycie. Ściana
zwieńczona profilowanym gzymsem.
Elewacja południowa jest
pięcioosiowa z dostawionym do szczytu (obwiedzonego
profilowanym gzymsem) prezbiterium, z
zakrystią i składzikiem. Wnętrze
prezbiterium jest otwarte o profilu: wałek,
wklęska, wałek, wklęska, wałek.
Nawa szersza i wyższa, nakryta
drewnianym pułapem, podwieszonym do krokwi z
ozdobnie opracowanymi końcówkami belek i
stiukowymi wspornikami z motywem
płaskorzeźbnych liści. W tylnej części empor
wydzielone drewnianymi ściankami salki
katechetyczne.
Co do wyposażenia to w ścianie wschodniej, w
górnej części okien znajdują się witrażowe
rozety z pierwotnego wystroju kościoła. W
prezbiterium trzy witraże wykonane w
pracowni i według projektu Stanisława
Powalisza z Poznania. Zachowała się mensa
ołtarzowa z nowsza grupą ukrzyżowania oraz
ambona i kropielnica w kruchcie. Na bocznej
ciekawy obraz Matka Boska z Dzieciątkiem J.
Stankiewicza z 1948 roku.
Posadzki wykonane są z terakoty,
w kruchcie, pod wieżą i prezbiterium z płyt
żółto-niebieskich, w większej części nawy w
niebiesko-czerwone gwiazdy. W salkach
katechetycznych, wieży, zakrystii i na
chórze posadzki deskowe, drewniane. W
kotłowni beton wylewany. Schody zewnętrzne o
stopniach granitowych, wewnętrzne na
bocznych klatkach schodowych betonowe.
Balustrady z prostych prętów metalowych. W
wieży schody drewniane.
AKTUALNY
UŻYTKOWNIK OBIEKTU
Aktualnym użytkownikiem obiektu
jest Parafia Rzymskokatolicka pod wezwaniem
św. Stanisława Kostki, mieszcząca się przy
ulicy Browarnej 13, w Pile.
STAN
ZACHOWANIA OBIEKTU
Fundamenty znajdują się w dobrym
stanie. Ściany zewnętrzne i wewnętrzne też,
za wyjątkiem ścian przy zakrystii i
składziku nad kotłownią, które są w znacznym
stopniu zawilgocone. Stropy i sklepienia w
stanie dobrym. Konstrukcja wieży w trakcie
wymiany niektórych belek i pokrycia z
blachy. Blacha pokrywająca nawę pomalowana
jest farbą. Za kilka lat także do wymiany.
Witraże w nawie i prezbiterium są
zniszczone. Brak jest też obrazu lub rzeźby
umieszczonego nad mensą ołtarzową.
Dokończenie remontów i założenie nowej
blachy na iglicy wierzy zakończono
18.12.1991 roku.
Opracował: Artur Wojnarowski
|
