CZĘŚĆ I - DZIAŁANIA WOJENNE

CZĘŚĆ II - UMOCNIENIA TWIERDZY

W drugiej połowie 1944 roku chyba już mało kto mógł powątpiewać w nieuchronność upadku III Rzeszy, mimo, iż jej wodzowie z samym Hitlerem na czele wciąż zapowiadali zasadniczy przełom w wojnie.

Wiele miast stojących na drodze Armii Czerwonej z rozkazu hitlerowskiego dowództwa skazano na los miast-twierdz, które miały – jak oczekiwali Niemcy – rozbić lub przynajmniej powstrzymać i osłabić impet spodziewanych radzieckich uderzeń.

Również Piła została objęta przygotowaniami do obrony w okrążeniu, a dowództwo niemieckiego garnizonu zarządziło szeroko zakrojone roboty inżynieryjne. Do prac tych, oprócz specjalnych jednostek saperskich i fortecznych, Niemcy skierowali wielotysięczną rzeszę ludności cywilnej, robotników przymusowych i więźniów różnych obozów hitlerowskich.

W końcowej fazie II wojny światowej dowództwo Wehrmachtu w obliczu zbliżającej się klęski wyznaczyło Pile rolę rdzenia umocnionego, czyli miasta twierdzy „Festung Schneidemuhl” mającej osłaniać Wał Pomorski. W związku z tym w roku 1944, przystąpiono do rozbudowy istniejących już w Pile umocnień, wybudowanych wiosną 1939 roku, które jak stwierdzono w 1943 roku, miały już niewielką wartość bojową.

W skład starych umocnień z 1939 roku wchodziły 43 schrony bojowe typu „Heinrich” oraz transzeje i zasieki z drutu kolczastego. Po rozbudowie tych umocnień, obwód „twierdzy” miał wynosić około 80 km. Zaplanowano transzeje o długości ponad 41 km i rowy przeciwczołgowe o głębokości nawet 6 m i szerokości dochodzącej do 10 m. Miało powstać ponad 1900 stanowisk dla karabinów maszynowych, 68 dla armat i 60 punktów obserwacyjnych a także 30 schronów bojowych tzw. Tobruków. Miasta miało bronić 5 dywizji niemieckich (zdołano sformować zaledwie jedną). Te bardzo ambitne zamierzenia zamierzano zrealizować do końca lutego 1945 roku. Niestety dużej części z zamierzonych planów nie udało się zrealizować, zbudowano tylko 14 z zaplanowanych „Tobruków”, a niektórych z nich nie zdążono nawet obsypać ziemią.
     Przy rozbudowie, pracami obronnymi kierował sprowadzony z Prus Wschodnich dowódca miejscowego pułku, płk. Hrabia Bernsdorf. Za całość odpowiedzialny był Komisarz Obrony Rzeszy, Gauleiter Pomorza Schwede-Cobury. Radami wojskowymi służył Wehrmacht.

Prace ziemne przy fortyfikacjach w lasach na południe i wschód od miasta (Płociczno, Kalina, Motylewo) zaczęto w dniu 11 sierpnia 1944 roku. Kopano głównie rowy przeciwczołgowe pod naczelnym kierownictwem organizacji TODT. Do prac tych ściągnięto tysiące robotników z Pomorza zachodniego. Nie było gdzie ich zakwaterować, a zatem korzystając z ciepłych jeszcze dni ulokowano ich w altankach ogrodów i salach restauracyjnych na wsiach.

Koncentrowano się głównie nad umocnieniem rzeki Noteci w okolicach Radolina, Białej i Radolinka. Do prac skierowano również jeńców z trzech obozów.

Panika coraz bardziej ogarniała Niemców w Pile, odkąd do prac fotyfikacyjnych, tzn. od listopada 1944 roku, spędzono całą

ludność Piły od 14 roku życia, nie wyłączając kobiet i dzieci. W dniach tych, NSDAP zainicjowała kopanie rowu przeciwpancernego który miał bronić dostępu radzieckim czołgom od wschodu, na odcinku: rzeka Gwda, przystanek kolejowy Leszków, nadleśnictwo Płotki, była granica państwowa, jezioro Bagienne, jezioro Płocie i na północny zachód do rzeki Gwdy. Prace nad umocnieniami bardzo ponaglano, ponieważ lada dzień mogły nadejść mrozy i wówczas wszelkie prace ziemne byłyby udaremnione. Zamykano coraz to nowe zakłady, a ludność zmuszano do prac fortyfikacyjnych. Ogółem przy pracach fotyfikacyjnych było zatrudnionych 25000 ludzi. W pracach tych nie brali udziału jedynie mężczyźni, którzy skończyli 16 rok życia a nie przekroczyli jeszcze 60 lat (choć i to nie było zasadą). Tych bowiem powołano do służby wojskowej. Zgrupowano ich w oddziałach Volkssturmu i w miejskich koszarach w Pile. Intensywnie szkolono ich nie tylko w strzelaniu, ale przede wszystkim w walce przeciwczołgowej.

W samym mieście – w piwnicach domów i na strychach – przygotowano punkty oporu, przystosowano do obrony stację kolejową i zakłady lotnicze „Albatros”. Mosty były gotowe do wysadzenia, zakładano pola minowe. Ponadto wiercono nowe studnie i gromadzono żywność na kilka miesięcy dla około 30–tysięcznej załogi, zwożono medykamenty i środki opatrunkowe. Przygotowano zaplecze szpitalne na około 3000 łóżek. Na wypadek braku energii elektrycznej przygotowano znaczne zapasy nafty, karbidu i świec.

         26 letni komendant twierdzy ppłk. Remlinger (mianowany dowódcą garnizonu 27 stycznia 1945 r.) zdołał skupić do obrony twierdzy pod swymi rozkazami ok. 26 - 28 tys. żołnierzy, choć trzeba się tu zastrzec że wszystkie obliczenia opierają się jedynie o dane szacunkowe. Oprócz oddziałów Wehrmachtu Remlinger dysponował kilkoma batalionami Volksstrumu (głównie były to pododdziały niszczycieli czołgów), formacjami policyjnymi oraz wcielonymi do załogi garnizonu ozdrowieńcami i urlopowiczami, którzy ugrzęźli w mieście wobec przerwania linii komunikacyjnych na wschodzie przez Armię Czerwoną.

Cała ta dość przypadkowa zbieranina oddziałów dysponowała wszakże imponującymi zapasami żywności, paliw i amunicji a co najważniejsze – zaskakująco potężnym uzbrojeniem (duża ilość karabinów maszynowych, dział i czołgów, pociąg pancerny) i lotniskiem. Pomimo tej całej przypadkowości, silna obrona pozycji pilskiej przez Niemców powstrzymała natarcie Armii Czerwonej, której oddziały zamierzały zająć miasto z marszu.

Wykaz oddziałów "Festung Schneidemuhl"

W dniu 22 stycznia 1945 roku niemiecka załoga twierdzy weszła w strefę działań bojowych. Od 24 do 29 stycznia 1945 r. nie powiodło się kilkanaście prób wdarcia oddziałów radzieckich do miasta.

25 stycznia o czwartej rano ewakuowano Motylewo, jednak w ciągu dnia Gebhardt zakazał ewakuacji Piły. Oczywiście zakłady przemysłowe o strategicznym znaczeniu - jak fabrykę Albatrosa, produkująca silniki odrzutowców, wywieziono na długich kolumnach ciężarówek. Mimo zakazów, cywile próbowali na własna rękę wydostać się z zagrożonego miasta. Część z nich juz 25 stycznia zajmowała puste wagony pociągów towarowych stojących na bocznicy.

Nocą 26 stycznia wydano pozwolenie ewakuacji - ludzie zawiadamiali się nawzajem pocztą pantoflową. O siódmej rano miał ruszyć pierwszy transport. Udostępniono wszelkie środki transportu, ale zabroniono cokolwiek wywozić z wyjątkiem jednego pakunku bądź małej walizki. Tysiące Niemców w popłochu opuszczało Piłę  - wozami konnymi, rowerami a najczęściej pieszo. Z banków zaczęto masowo wycofać wszystkie swoje oszczędności a w sklepach można było kupić wszystko bez kartek. Tego dnia na przepełniony dworzec spadły pierwsze pociski, ostrzelano także plac Gdański (dziś plac Staszica) i Śródmieście. Ostatni pociąg z uciekinierami odszedł ze stacji w Dolaszewie o godz. 21 przy potężnej kanonadzie dział i katiuszy. Tym transportem ewakuowano też dom starców z Piły.

29 stycznia zdołano zniszczyć linię telefoniczną, Niemcom pozostała tylko łączność radiowa. Zlikwidowano także jedyne połączenie drogowe przez lasy.

30 stycznia 47. i 61. armie 1 Frontu Białoruskiego, dokonawszy przegrupowania, zamknęły pierścień wokół miasta. Mimo to dowódca „twierdzy” SS-Obersturmfuhrer Remmlinger był gotowy prowadzić walkę „do ostatniego żołnierza”, choć perspektywy mimo zapewnień naczelnego dowództwa o mającym nastąpić „przełomie”, rysowały się ponuro. W mieście wprowadzono bezwzględna, frontową dyscyplinę, która miała podtrzymać słabnące morale wojska jak i pozostałej w mieście ludności. Podjęto także próbę oddziaływania na świadomość obrońców za pomocą, podnoszących na duchu, regularnych „raportów frontowych”, które miały być rozpowszechniane na terenie „twierdzy” za pośrednictwem „gazety frontowej”, noszącej tytuł „Die Panzerfaust”. Wydawcą tejże gazety był komendant „twierdzy”, co podkreśla stosowna adnotacja (Heransgegeben vom Kommandanten der Festung Schneidemuhl).

Pierwszy (i chyba jedyny) numer „Die Panzerfaust” ukazał się dnia 7 lutego 1945 roku i obejmował „raporty frontowe” od 31 stycznia do 7 lutego. Numer został złożony i wydrukowany w szkolnej drukarni szkoły zawodowej.

„Die Panzerfaust” - gazeta frontowa

Po okrążeniu twierdzy wojska radzieckie wyznaczyły trzy dywizje wraz z jednostkami wsparcia do zdobycia miasta. Dwie z nich zajęły stanowiska do ataku na odcinku Koszyce - Boh. Stalingradu, aż po dworzec towarowy. Z kolei trzecia miała wiązać nieprzyjaciela walką.

Walki o Piłę toczyły się w dniach 1-9 luty. Szczególnie zacięte boje toczono na stacji towarowej wśród wagonów i o Zakłady Naprawcze Taboru Kolejowego, gdzie w tym rejonie manewrował niemiecki pociąg pancerny. Innymi rejonami nasilonych walk były, miejski cmentarz i Zakłady Lotnicze "Albatros".

Wojska radzieckie wzywały "samobójców" z twierdzy do poddania się. Na Cmentarzu przy dzisiejszej Al. Wojska Polskiego ustawiono głośniki-giganty, które każdego wieczoru wzywały broniących twierdzy do poddania się. Codziennie od godziny jedenastej do siedemnastej zasypywano miasto ogniem z katiusz. Salwy artyleryjskie dziesiątkowały oddziały hitlerowskie, śródmieście waliło się w gruzy. Komendant twierdzy, Remlinger, robił wszystko, by nie oddać się w niewole radziecką. Z jego rozkazu rozstrzeliwano żołnierzy, którzy tchórzyli wobec nieprzyjaciela. Mimo poniesionych strat nakazywano prowadzić systematyczne wypady poza obręb twierdzy.

Po zaciekłych walkach oddziały radzieckie 47 armii zbliżały się do centrum miasta, a po opanowaniu parku miejskiego (Park Staszica) wyszły nad Gwdę. Radzieckie dowództwo zażądało od Remlingera bezwarunkowej kapitulacji. Komendant twierdzy nadal dysponował poważnymi siłami i wciąż obowiązywał go rozkaz Hitlera, aby bronić się do końca, a na dobitkę fuhrer nadał mu 13 lutego Krzyż Rycerski i awansował do stopnia pułkownika. Nie widząc jednak już sensu walki w oblężeniu, a także katastrofalnej sytuacji na coraz bardziej oddalającym się froncie zewnętrznym, w dniu 13 lutego dowódca 11 armii Steiner rozkazał, aby niemieckie wojska wyszły z twierdzy. Realizując ten rozkaz przygotowano 5 grup uderzeniowych. Wyłom z miasta miał zostać zrobiony w kierunku Skórki. Ogólnie z miasta miało przebić się 16000 ludzi. Pierścień miała przerwać grupa szturmowa, a za nią siły główne:

- Pierwsza grupa pod dowództwem Komendanta twierdzy płk Remlingera, 3500-4000 żołnierzy z 200 samochodami, 12 działami pancernymi, i pięcioma czołgami miała ruszyć szosą na Skórkę, Paruszkę-Tarnówkę, Radawnicę i utorować drogę dla następnej grupy.

- Druga grupa z dowódcą płk von Boninem w składzie 3500 ludzi, około 50 moździeży, 40 dział polowych, 12 dział przeciwlotniczych 37 mm i 6 czołgów, wyrwać miała się przez Skórkę na Lędyczek i zabezpieczyć prawe skrzydło grupy pierwszej.

- Trzecia grupa, 3500 ludzi, pod dowództwem płk Schwarzmeiera z 2 czołgami, 4 działami pancernymi, kilkoma działami polowymi i

 przeciwlotniczymi - posuwała się za druga w stronę Lędyczka.

-  Czwarta grupa (nazwiska grupy nie udało się ustalić) o podobnym składzie jak trzecia przebijała się na północ do rejonu Radawnica-Lędyczek.

- Piąta grupa około 2000-2500 ludzi pod dowództwem Sanna z artylerią, moździeżami i 2 czołgami miała wydostać się brzegiem Gwdy w kierunku Okonka.

W nocy z 13 na 14 lutego Niemcom udało się przerwać okrążenie na planowanym odcinku (rejon stacji Piła-Podlasie). Oddziały radzieckie sforsowały Gwdę, rozgromiły niemieckie grupy osłaniające niemiecki odwrót i do południa 14 lutego oczyściły miasto z resztek nieprzyjaciela, który wciąż jeszcze zadawał ciosy, o czym świadczy zestrzelenie i śmierć (ok. godziny 10.30) kpt. pilota Olega Matwiejewa. Rozproszone w lasach na północ od Piły wojska Remlingera zostały prawie doszczętnie rozbite, tylko nielicznym oddziałom udało się dotrzeć do sił niemieckich operujących w rejonie Lędyczka.

     14 lutego 1945 roku miasto rodzinne Stanisława Staszica ciężko okaleczone (ponad 75% w gruzach) po długotrwałych zmaganiach wojennych powróciło po 173 latach niemieckiej niewoli do Polski.

CZĘŚĆ II - UMOCNIENIA TWIERDZY >>>

Linki do innych stron związanych z tym tematem:

> "Umocnienia miasta Piły" - dyskusja prowadzona na naszym forum.

Wykorzystano następujące materiały:

* Tajemnice wielkopolskich fortyfikacji - Zygmunt Rola (2004)

* Rocznik Nadnotecki 1978 - M. Balcerowiak "Walki o Piłe"

* Rocznik Nadnotecki 1966 - Z. Klemenczak "Walki o Piłę w roku 1945"

* Piła Mówi - Leszek Suwik "Mroźną zimą przyszła wolność"

* Tygodnik Nowy nr.5(418) - S. Łozowski "Raport z twierdzy"

* Gazeta Poznańska 1995 - J. Rozmus "Ostatnie dni przed wyzwoleniem"

* Ziemia Nadnotecka nr.5 1977 - Z. Boras "Upadek Schneidemuhl"

* Tygodnik Pilski 1977 nr.6 - K. Bogdanowicz "Upadek twierdzy"